شیعه نیوز | وجود نام مبارک امیرالمؤمنین(ع) در سازههای معماری سرزمین آناتولی، نشانهای ماندگار از محبت به امام علی(ع) و فرزندان ایشان است؛ علاقهای که نشانگر حضور شیعیان و محبان اهلبیت(ع) در مقاطع مختلف تاریخی این منطقه بوده است.
به گزارش «شیعه نیوز»، معماری یکی از ماندگارترین نشانههای یک فرهنگ است و بررسی بناهای تاریخی میتواند تصویری از آیینها، آداب، عقاید و رفتارهای اجتماعی ساکنان یک منطقه در طول قرون مختلف ارائه دهد. در معماری منطقه آناتولی، که امروزه بخشهایی از آن در قلمرو کشور ترکیه قرار دارد، نشانههای فراوانی از ارادت به امام علی(ع) دیده میشود؛ نشانههایی که در بناهایی مانند مساجد و خانقاهها و بهدست بانیان و معماران این آثار بهجا مانده است.
البته وجود این نمادها لزوماً به معنای حضور تشیع در همه مناطق آناتولی نیست، اما از تأثیر فرهنگ شیعی و اندیشه علوی بر فضای فرهنگی و معماری این منطقه حکایت دارد. در شکلگیری و گسترش این نمادهای علوی نیز عوامل مختلفی نقش داشتهاند؛ از حضور جریانهای مذهبی مانند فتوتیان و صوفیه گرفته تا حضور شیعیان ایرانی، از جمله معماران تبریزی، که در ساخت برخی از این بناها مشارکت داشتهاند.
مسجد یشیل (YEŞİL Cami) که به معنای «مسجد سبز» است و در شهر بورسا در ترکیه قرار دارد، از نخستین مساجد ساختهشده در دوره عثمانی بهشمار میرود. این مسجد در سالهای ۷۹۷ تا ۷۹۹ قمری به دستور سلطان محمد چلبی، پادشاه وقت عثمانی، ساخته شد و نشانههای فراوانی از فرهنگ ایرانی و حضور معماران شیعی در آن دیده میشود. بر اساس اسناد تاریخی، معمارانی از شهر تبریز در ساخت این مسجد مشارکت داشتهاند که همین موضوع میتواند نشانهای از حضور و تأثیر فرهنگ شیعی در این بنا باشد. همین اسناد نشان میدهد که معمار مقبره مولوی (MEVLANA Dergahı) نیز شخصی به نام بدرالدین تبریزی بوده است.
بر سردرِ ورودی این مسجد، اشعاری به زبان فارسی و با خط آجری نوشته شده است:
«توکلی علی خالقی
این عمارت تا ابد معمور باد
صاحبش بر دشمنان منصور باد
هرکه این دولت نخواهد پایدار
دائماً اندر جهان مقهور باد»
ساخت این مسجد، الگویی برای شکلگیری معماری اسلامی با هویت عثمانی در این مناطق شد و بسیاری از مساجد تاریخی پس از آن، با الهام از معماری مسجد یشیل ساخته شدند.
در معماری بسیاری از مساجد تاریخی این منطقه، نام مبارک امام علی(ع) در قالبهای مختلف معماری دیده میشود. این نام گاه بهصورت کندهکاری و گاه با آجرچینی و در خطوط گوناگون اجرا شده است.
بهعنوان نمونه، کلمه «علی» با خط ثلث بر کنارههای لبه محراب مسجد بزرگ دونایسیر (Dunaysır Ulu Cam) یا قیزیلتپه کندهکاری شده است. همین نام در چهارچوب فوقانی درِ اصلی مسجد علاءالدین قونیه (Alaaddin Camii) نیز دیده میشود. بر ایوان ورودی مدرسه سیرچالی (Sırçalı Medrese) قونیه نیز نام «علی» با «خط بنایی» بهصورت آشکار نقش بسته است.
نمونههای دیگری از حضور این نام مبارک را میتوان در سازههای مشهور قونیه یافت. از جمله، مجموعه تاریخی «صاحب عطا» که به دستور «صاحب عطا»، از وزیران معروف دوران سلجوقیان، ساخته شده است. نام «علی» در مناره سمت شمالی مسجد صاحب عطا (Sahip Ata Camii) دیده میشود. این نام همچنین در قسمتهای فوقانی دیواره راهروی مقبره صاحب عطا (Sahip Ata Türbesi) با استفاده از آجرهای رنگی حک شده است.
به این فهرست میتوان مدارس تاریخی تاش، صحبیه و گوکمدرسه در منطقه سیواس را نیز افزود. گنبد مسجد زینلبیک، مسجد قاراتای (دارالصلحاء) در آنتالیا و مسجد عیسیبیک در شهر سلجوق نیز نمونههای دیگری هستند. در برخی زوایای صوفیه نیز نام مبارک «علی» در قالبهای مختلف معماری حک شده است.
در بخشهای بعدی این نوشته، احادیث علوی و نمادهای پنجتن در سازههای تاریخی منطقه آناتولی بررسی میشود.