شیعه نیوز | بر اساس آخرین سرشماری رسمی شیلی، بیش از ۱۰ هزار مسلمان در نقاط مختلف این کشور زندگی میکنند.
به گزارش «شیعه نیوز»، بر اساس سرشماری سال ۲۰۲۴ مؤسسه ملی آمار شیلی، ۱۰ هزار و ۱۹۷ مسلمان در این کشور زندگی میکنند که معادل ۰.۰۷ درصد جمعیت شیلی است. جامعه مسلمانان این کشور چهار مسجد اصلی دارد که دو مسجد در شهر ایکیکه، یک مسجد در شهر سانتیاگو و یک مسجد در شهر سنبرناردو است. علاوه بر این، مسجد کوکیمبو و حدود ۱۵ نمازخانه یا مصلّی در شهرهای مختلف شیلی فعالیت میکنند. نخستین مسجد این کشور، مسجد «السلام» بود که بین سالهای ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۰ در منطقه نونیوا ساخته شد.
پایگاه اسپانیایی زبان «موندواسلام» در گزارشی نوشت که آمار مربوط به اسلام در شیلی بسته به منبع و سال مورد استناد، تفاوت زیادی دارد. برخی گزارشها تعداد مسلمانان این کشور را ۳ هزار نفر و برخی دیگر ۵ هزار نفر اعلام کردهاند، در حالی که آخرین آمار رسمی تقریباً دو برابر این ارقام است. وضعیت درباره تعداد مساجد نیز مشابه است. بسیاری از منابع، مسجد، مرکز فرهنگی و نمازخانه را یکسان در نظر میگیرند.
به همین دلیل، در این گزارش تلاش شده است با تکیه بر منابع اولیه از جمله سرشماری رسمی و نهادهای اسلامی شیلی، این مفاهیم از یکدیگر تفکیک شوند. در ادامه، آمار بهروز مسلمانان، مساجد اصلی، تاریخ ورود اسلام به شیلی و تنوع درونی این جامعه کوچک اما بسیار متنوع بررسی میشود.
چند مسلمان در شیلی زندگی میکنند؟
آخرین آمار رسمی از بیستمین سرشماری ملی جمعیت شیلی در سال ۲۰۲۴ میلادی به دست آمده است. مؤسسه ملی آمار این کشور نتایج مربوط به ویژگیهای جمعیت را در ۳۰ ژوئن ۲۰۲۵ منتشر کرد.
بر اساس این آمار، جمعیت مسلمانان شیلی به ۱۰ هزار و ۱۹۷ نفر یعنی حدود ۰.۰۷ درصد کل جمعیت این کشور میرسد. برای درک بهتر این رقم، جمعیت شیلی در سرشماری سال ۲۰۲۴ میلادی، ۱۸ میلیون و ۴۸۰ هزار و ۴۳۲ نفر اعلام شده است.
روند جمعیت مسلمانان در شیلی
مقایسه سرشماریهای مختلف، از رشد قابل توجه جمعیت مسلمانان شیلی در سالهای اخیر حکایت دارد:
سرشماری ۱۹۰۱: هزار و ۲ مسلمان؛ شامل هزار مرد و تنها دو زن. این آمار نشاندهنده مردانه بودن شدید نخستین موج مهاجرت مسلمانان به شیلی است.
سرشماری ۲۰۰۲: دو هزار و ۸۹۴ مسلمان، معادل ۰.۰۳ درصد جمعیت بالای ۱۵ سال.
سرشماری ۲۰۱۲: حدود ۳ هزار و ۳۰۰ مسلمان.
سرشماری ۲۰۲۴: ۱۰ هزار و ۱۹۷ مسلمان، معادل ۰.۰۷ درصد جمعیت.
بنابراین جمعیت مسلمانان شیلی در کمی بیش از یک دهه تقریباً سه برابر شده است.
این رشد را میتوان به دو عامل اصلی نسبت داد که نخست، ورود مهاجران جدید از کشورهایی مانند پاکستان، ترکیه، مصر، مراکش، الجزایر، اردن و کشورهای مختلف آفریقایی است و دوم، افزایش شمار شیلیاییهایی که به اسلام گرویدهاند و اکنون بخش قابل توجهی از جامعه مسلمان این کشور را تشکیل میدهند.
با وجود این رشد، مسلمانان همچنان از نظر جمعیتی اقلیتی بسیار کوچک در شیلی هستند. این کشور یکی از کمترین نسبتهای جمعیت مسلمان در آمریکای جنوبی را دارد و از کشورهایی مانند آرژانتین و برزیل که جوامع عربتبار بزرگتری دارند، فاصله زیادی دارد.
چند مسجد در شیلی وجود دارد؟
این پرسش احتمالاً یکی از پرتکرارترین پرسشها درباره اسلام در شیلی است؛ اما در همین موضوع نیز اطلاعات متناقض زیادی وجود دارد.
تفاوت مسجد، مصلّا و مرکز فرهنگی
پیش از اعلام آمار، باید سه مفهوم را از یکدیگر جدا کرد:
مسجد: ساختمانی که بهطور مشخص برای عبادت مسلمانان ساخته شده و معمولاً عناصر معماری مانند محراب، گنبد یا مناره دارد.
مصلّی: اتاق یا فضایی برای اقامه نماز جماعت که ممکن است در یک واحد تجاری، خانه یا ساختمان مشترک قرار داشته باشد. مصلّی محل عبادت مسلمانان است، اما لزوماً مسجد به معنای دقیق کلمه نیست.
مرکز فرهنگی اسلامی: نهادی که به فعالیتهای فرهنگی، آموزشی و گفتوگوی اجتماعی میپردازد و ممکن است در کنار فعالیتهای خود، فضای نماز نیز داشته باشد.
بسیاری از گزارشها این سه دسته را با یکدیگر جمع میکنند و به همین دلیل ارقام متفاوتی درباره تعداد مساجد شیلی منتشر میشود.
آمار نهادهای اسلامی شیلی
بر اساس اطلاعات مرکز اسلامی شیلی یکی از قدیمیترین و شناختهشدهترین نهادهای اسلامی در این کشور، جامعه مسلمانان شیلی دارای موارد زیر است:
چهار مسجد: دو مسجد در شهر ایکیکه، یک مسجد در شهر سانتیاگو و یک مسجد در شهر سنبرناردو.
حدود ۱۵ مصلّی: در شهرها و مناطق مختلف کشور.
دو گورستان اسلامی: یکی در شهر سانتیاگو و دیگری در شهر ایکیکه.
در کنار این موارد باید مرکز فرهنگی محمد ششم در شهر کوکیمبو را نیز به شمار آورد که دارای مسجد است. این مرکز با حمایت مراکش فعالیت میکند و استقلال سازمانی خود را دارد.
بنابراین میتوان گفت شیلی حدود پنج مسجد و نزدیک به ۱۵ نمازخانه یا مصلّی دارد و چندین مرکز فرهنگی اسلامی نیز در این کشور فعال هستند.
برای درک پراکندگی جغرافیایی جامعه مسلمانان شیلی نیز میتوان به برنامههای نماز مرکز اسلامی شیلی اشاره کرد که هر ماه برای ۱۸ شهر این کشور جدول اوقات نماز منتشر میکند.
مساجد اصلی شیلی
۱. مسجد السلام؛ نونیوا، سانتیاگو
مسجد السلام نخستین مسجد ساختهشده در شیلی و یکی از مهمترین مراکز جامعه مسلمان این کشور است.
طرح معماری آن را «ویلیام تاپیا چواکی: تهیه کرد. پروژه در سال ۱۹۸۶ آغاز شد و عملیات ساختوساز در سال ۱۹۸۸، به ابتکار «توفیق رومیه» رهبر وقت جامعه مسلمانان شیلی، شروع شد و در سال ۱۹۹۰ به پایان رسید.
این مسجد در خیابان کامپوامور، پلاک ۲۹۷۵، در تقاطع خیابان شیلی-اسپانیا قرار دارد و اکنون زیر نظر مرکز اسلامی شیلی فعالیت میکند.
۲. مسجد بلال؛ ایکیکه
این مسجد به ابتکار بازرگانان پاکستانی شکل گرفت که در سال ۱۹۹۷ زمین آن را خریداری کردند. ساخت مسجد در سال ۱۹۹۹ به پایان رسید و یک مدرسه اسلامی نیز در کنار آن ایجاد شد.
همچنین نخستین گورستان مسلمانان در شمال شیلی در کنار این مسجد احداث شد.
۳. مسجد نورالاسلام؛ سنبرناردو
این مسجد در منطقه سنبرناردو در ناحیه شهری سانتیاگو قرار دارد و آن نیز زیر نظر مرکز اسلامی شیلی فعالیت میکند.
۴. مسجد و مرکز فرهنگی محمد ششم؛ کوکیمبو
این مرکز در سال ۲۰۰۶ افتتاح شد و با حمایت پادشاهی مراکش و از طریق سفارت این کشور فعالیت میکند.
مرکز محمد ششم علاوه بر آنکه محل عبادت مسلمانان است، بهعنوان مرکزی برای گفتوگوی میان تمدنها نیز فعالیت دارد و به یکی از بناهای شاخص فرهنگی شهر کوکیمبو تبدیل شده است.
در کنار این مراکز، نهادهایی مانند بنیاد اسلامی شیلی در سانتیاگو و مرکز فرهنگ اسلامی در منطقه لاس کوندس نیز از مراکز مهم جامعه مسلمانان این کشور به شمار میروند.
اسلام چگونه به شیلی رسید؟
نخستین ردپاها؛ مسلمانان اندلسی
نخستین ارتباط ثبتشده میان شیلی و اسلام به پیش از شکلگیری جمهوری این کشور بازمیگردد.
بر اساس کتاب «تاریخ شیلی» نوشته «آئورلیو دیاس مسا» در لشکرکشی «دیهگو دِ آلماگرو» فاتح اسپانیایی، فردی به نام «پدرو دِ گاسکو» حضور داشت که از او بهعنوان «مورسک» یاد شده است. اصطلاحی برای مسلمانان اندلس که پس از فتح «گرانادا» مجبور به پذیرش مسیحیت شده بودند.
این موضوع به معنای وجود یک جامعه مسلمان فعال در شیلی دوران استعمار نیست، اما نشاندهنده یکی از نخستین حضورهای مرتبط با اسلام در این سرزمین است. حضوری که برای مدت طولانی کمتر مورد توجه قرار گرفت و پژوهشگران شیلیایی در دهههای اخیر شروع به بررسی آثار آن در فرهنگ و هویت این کشور کردهاند.
مهاجرت از امپراتوری عثمانی؛ از سال ۱۸۵۶
ریشه اصلی جامعه مسلمانان شیلی به مهاجرت از قلمرو امپراتوری عثمانی بازمیگردد که از حدود سال ۱۸۵۶ آغاز شد و نخستین ثبتهای مربوط به شهروندان عثمانی در حدود سال ۱۸۶۵ دیده میشود.
این مهاجران از سرزمینهایی میآمدند که امروزه سوریه، لبنان، فلسطین و اردن را تشکیل میدهند.
با این حال، یک نکته مهم نباید نادیده گرفته شود که بیشتر مهاجران عربی که در آن دوره وارد شیلی شدند مسیحی بودند، نه اینکه مسلمان باشند. مسلمانان همیشه اقلیتی در میان مهاجران عرب بودند و همین موضوع یکی از دلایل کوچک ماندن جامعه مسلمانان شیلی تا دوره معاصر است.
همانطور که گفته شد، سرشماری سال ۱۹۰۱ حضور هزار و دو مسلمان را در شیلی ثبت کرد که ترکیب جنسیتی آن بسیار قابل توجه است که هزار مرد در برابر تنها دو زن بودند.
این مهاجرت عمدتاً شامل مردان جوانی بود که برای فعالیت تجاری و یافتن فرصتهای اقتصادی به شیلی آمده بودند و بسیاری از آنان بعدها در این کشور تشکیل خانواده دادند.
شکلگیری نخستین نهادهای اسلامی؛ ۱۹۲۳ تا ۱۹۲۶
سازمانیافتگی جامعه مسلمانان شیلی در دهه ۱۹۲۰ و پس از چند دهه حضور پراکنده آغاز شد.
در سال ۱۹۲۳، فردی سوریتبار در شهر «ویلا آلِمانا» انجمن اسلامی «کمک و یاری متقابل» را تأسیس کرد. این انجمن مدرسهای ایجاد کرد که در آن زبان عربی و آموزشهای دینی تدریس میشد.
فرزندان خانوادههای مسلمان و مسیحی هر دو در این مدرسه حضور داشتند. زیرا خانوادهها فارغ از دین، حفظ زبان عربی را مهم میدانستند. این مدرسه تا سال ۱۹۳۳ فعال بود و پس از بازگشت مدیر آن به سوریه تعطیل شد.
در سپتامبر ۱۹۲۶ نیز انجمن «اتحاد مسلمانان» تأسیس شد که هدف آن گردهم آوردن مسلمانان شیلی و گسترش فرهنگ عربی و اسلامی بود.
این انجمن تنها یکی از نهادهای اولیه بود که تا دهه ۱۹۹۰ به فعالیت خود ادامه داد.
پس از درگذشت شیخ «توفیق محمد رومیه» در سال ۱۹۹۸ که رئیس انجمن اتحاد مسلمانان و از بنیانگذاران مسجد السلام بود، این نهاد نام خود را به مرکز اسلامی شیلی تغییر داد. نامی که امروزه با آن شناخته میشود.
جامعهای کوچک اما بسیار متنوع
با وجود جمعیت اندک، جامعه مسلمانان شیلی تنوع قابل توجهی دارد و در بسیاری جهات میتوان آن را نمونهای کوچک از جهان اسلام دانست.
در این جامعه، مسلمانان اهلسنت، شیعیان و صوفیان در کنار یکدیگر حضور دارند و مراکز و اجتماعات خاص خود را در شهر سانتیاگو و دیگر مناطق کشور شیلی، ایجاد کردهاند.
مسجد السلام
مسجد السلام هر روز برای اقامه نمازهای روزانه باز است و میزبان برنامههای مختلف جامعه مسلمانان از جمله افطاریهای جمعی در ماه رمضان و مراسم عید است.
بخش قابل توجهی از فعالیتهای این مسجد توسط جماعت تبلیغ سازماندهی میشود. جنبشی تبلیغی با گستره جهانی که در دهه ۱۹۲۰ در هند شکل گرفت و با مکتب دیوبندی ارتباط دارد.
این جریان در شیلی بخش مهمی از فعالیتهای دینی را بر عهده دارد و خطبههای نماز جمعه در این مسجد به زبانهای اسپانیایی و عربی ارائه میشود.
جماعت تبلیغ همچنین مسلمانان شیلیایی را برای آموزشهای اسلامی به خارج از کشور اعزام میکند و برنامههای تبلیغی و سفرهای دینی در کشورهای مختلف آمریکای لاتین برگزار میکند.
تازهمسلمانان شیلیایی
با وجود این وابستگیهای سازمانی، افرادی که به مسجد مراجعه میکنند مسیرهای بسیار متفاوتی برای ورود به اسلام داشتهاند.
بخش قابل توجهی از آنان شیلیاییهایی هستند که به اسلام گرویدهاند و مسیر دینی خود را به شکل مستقل طی کردهاند.
«خدیجه» یکی از این افراد است که چند دهه پیش و پس از آشنایی مستقل با اسلام از طریق اینترنت، مسلمان شد. او پس از تصمیم قطعی برای پذیرش اسلام به مسجد رفت.
خدیجه با رویکرد جماعت تبلیغ همدل نیست و در عوض در جلسات مطالعاتی با زنان مسلمان عرب ساکن شیلی شرکت میکند. اعضای این گروه قرآن و احادیث را میخوانند، درباره اخلاق اسلامی گفتوگو میکنند و دستورهای غذاهای حلال را با یکدیگر به اشتراک میگذارند.
برای خدیجه، مسجد بیش از هر چیز محلی برای دیدار با دیگر مسلمانان شیلیایی و فاصله گرفتن از تجربه روزمره زندگی بهعنوان عضوی از یک اقلیت دینی است.
طریقت نقشبندیه حقانی
یکی دیگر از جریانهای حاضر در جامعه مسلمانان شیلی، تصوف است که از اواخر دهه ۱۹۹۰ در این کشور حضور دارد.
طریقت نقشبندیه حقانی، یک سلسله صوفی با گستره جهانی که ریشه آن به آسیای مرکزی میرسد. اعضای شیلیایی خود را بهعنوان مریدان شیخ «ناظم حقانی» میدانند که در سال ۲۰۱۴ درگذشت و فرزند و جانشین او «محمد عادل الربانی» در استانبول، مستقر است.
تقریباً تمامی اعضای این جریان را تازهمسلمانان شیلیایی تشکیل میدهند.
آنان بهطور منظم در یک مرکز یا درگاه گرد هم میآیند و برنامههایی مانند دیدارهای غیررسمی، صرف غذا بهصورت جمعی، نماز جمعه و مراسم ذکر برگزار میکنند. ذکر، یعنی یاد و ذکر خداوند از ارکان اصلی معنویت صوفیانه است. جلسات هفتگی ذکر این گروه عصرهای پنجشنبه برگزار میشود.
برآوردها شمار جامعه صوفیان شیلی را حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر اعلام میکنند.
این جامعه از سال ۲۰۱۴ با سفارت ترکیه ارتباط دارد و در سال ۲۰۱۹ چند خانواده صوفی از شهر سانتیاگو به شهر لیماچه نقل مکان کردند و یک هسته کوچک اجتماعی در آنجا شکل دادند.
«اولا ربانی»؛ پیوند معنویت و فعالیت اجتماعی
یکی از پروژههای منحصربهفرد جامعه نقشبندیه در شیلی، طرحی به نام «اولا ربانی» است که برنامهای برای جمعآوری و توزیع مواد غذایی در مناطق کمبرخوردار شهر سانتیاگو است.
اعضای این گروه هر هفته به بازارهای محلی میروند و مواد غذایی قابل استفاده را جمعآوری میکنند. سپس با این مواد، دیگهای بزرگی از سوپ عدس تهیه و میان نیازمندان توزیع میکنند.
یکی از بنیانگذاران این طرح، زنی به نام «ایمان» نمونهای از روحیه حاکم بر این پروژه است. او فردی عمیقاً معنوی بود که ارتباط خود با خداوند را از طریق ذکر شکل داده بود، اما در کمک به فقرا نیز راهی برای برقراری ارتباط با خداوند میدید.
از نگاه او و بخش بزرگی از سنت صوفیانه، غذا دادن به فرد گرسنه نوعی عبادت معتبر و ارزشمند درست مانند دیگر اعمال عبادی است.
این نگاه مستقیماً با مفاهیم اسلامی رحمت و صدقه پیوند دارد و نشان میدهد که حتی یک جامعه دینی کوچک نیز میتواند تأثیری اجتماعی بسیار فراتر از اندازه جمعیتی خود داشته باشد.