شیعه نیوز | با فرارسیدن ماه محرم، دیگهای «آشوره» در خانهها و مساجد بالکان به جوش میآید و نوای مرثیه امام حسین(ع) در تکیهها و خانقاههای این منطقه طنینانداز میشود. آیینهایی که نشان میدهد عشق به اهلبیت(ع) و فرهنگ عاشورا، قرنهاست در میان مسلمانان جنوب شرق اروپا ریشه دوانده و به بخشی از هویت دینی و فرهنگی آنان تبدیل شده است.
به گزارش «شیعه نیوز»، محرم در شبهجزیره بالکان تنها آغاز سال قمری نیست؛ ماهی است که با سنتهای کهن دینی، یاد حضرت نوح(ع) و سوگواری برای سیدالشهدا(ع) درهم آمیخته و بخشی از هویت فرهنگی مسلمانان این منطقه را شکل داده است.
شبهجزیره بالکان با جمعیتی بیش از ۶۰ میلیون نفر در جنوب شرقی اروپا واقع شده و کشورهای آلبانی، بوسنی و هرزگوین، کوزوو، مقدونیه شمالی، صربستان، مونتهنگرو، بلغارستان، یونان و بخش اروپایی ترکیه را در بر میگیرد. هرچند مسیحیان ارتدوکس بیشترین جمعیت دینی این منطقه را تشکیل میدهند، مسلمانان نیز دومین گروه بزرگ مذهبی بالکان به شمار میروند و قرنهاست در حیات اجتماعی و فرهنگی این منطقه نقشآفرین هستند.
اسلام بیش از چهار قرن است که در بالکان حضور دارد و آثار آن در معماری، فرهنگ و سنتهای مردمی منطقه مشهود است. یکی از مهمترین جلوههای این حضور، آیینهای ماه محرم است؛ آیینهایی که برخلاف بسیاری از مناطق اهل سنتنشین جهان اسلام، در بالکان از جایگاهی ویژه برخوردار است.
در میان مسلمانان این منطقه، دهه نخست ماه محرم علاوه بر آغاز سال جدید قمری، یادآور رویدادهای مهمی در تاریخ ادیان الهی است. بر اساس باورهای رایج، در این روزها آبهای طوفان فروکش کرد و حضرت نوح(ع) همراه با خاندان و یارانش از کشتی فرود آمد. گفته میشود آنان با باقیمانده آذوقه خود غذایی تهیه کردند که امروزه با نام «آشوره» شناخته میشود.
غذای آشوره از ترکیب غلات، حبوبات، میوههای خشک و مغزها تهیه میشود و هر سال در روزهای محرم در بسیاری از کشورهای بالکان پخته و میان مردم توزیع میشود. با این حال، این غذای سنتی تنها به روایت حضرت نوح(ع) محدود نمیشود و در میان بسیاری از مسلمانان منطقه با فرهنگ نذر و واقعه عاشورا نیز پیوند خورده است.
در برخی مناطق، تعداد مواد تشکیلدهنده آشوره مفهومی نمادین دارد؛ گاه ۷۳ نوع ماده غذایی به یاد شهدای کربلا، گاه ۶۱ نوع به نشانه سال وقوع حادثه عاشورا و گاه ۱۲ یا ۱۰ نوع به نیت دوازده امام(ع) یا دهه نخست محرم در آن استفاده میشود. اگرچه این سنت در دورههای مختلف با مخالفتها و تلاشهایی برای حذف آن روبهرو بوده، اما همچنان در کشورهایی چون بوسنی و هرزگوین، آلبانی، کوزوو و مقدونیه شمالی حفظ شده است.
بوسنی؛ محبت اهلبیت(ع)
در میان کشورهای بالکان، بوسنی و هرزگوین جایگاه ویژهای در حفظ سنتهای عاشورایی دارد. این کشور که حدود ۴۵ درصد جمعیت آن را مسلمانان تشکیل میدهند، از مهمترین مراکز حضور اسلام در اروپای جنوب شرقی به شمار میرود.
علاوه بر شیعیان بوسنی، بخش قابل توجهی از پیروان طریقتهای صوفی نیز ارادت ویژهای به اهلبیت(ع) دارند و هر ساله مراسم محرم و عاشورا را در تکیههای تاریخی سارایوو برگزار میکنند. تکیه «حاجی سینان» و «علیفاکواتس» از جمله مراکزی هستند که در این ایام میزبان برنامههای مذهبی و سوگواری میشوند.
آیینهای محرم در بوسنی از نخستین روز این ماه آغاز میشود. در برخی تکیهها و مراکز مذهبی، شرکتکنندگان به نشانه همدردی و تأمل معنوی از خوردن و آشامیدن در طول روز خودداری میکنند. این مراسم در روز دهم محرم که به «روز ماتم» شهرت دارد، به اوج خود میرسد؛ روزی که روضهخوانی، مرثیهسرایی و یادکرد مصائب امام حسین(ع) و یارانش در کانون برنامهها قرار دارد.
یکی از سنتهای جالب توجه مسلمانان بوسنیایی، شیوه افطار در این ایام است. برخلاف ماه رمضان که افطار معمولاً با آب یا خرما انجام میشود، برخی عزاداران روزه خود را با اندکی نمک میگشایند؛ رسمی نمادین که یادآور اندوه و رنج خاندان امام حسین(ع) در واقعه کربلا است.
عاشورا در آلبانی، کوزوو و مقدونیه شمالی
آیینهای محرم تنها به بوسنی محدود نمیشود و در دیگر کشورهای مسلماننشین بالکان نیز جلوههای ویژهای دارد. در آلبانی، کوزوو و مقدونیه شمالی، اگرچه اکثریت مسلمانان پیرو مذهب حنفی هستند، اما محبت به اهلبیت(ع) و احترام به واقعه کربلا بخشی از فرهنگ دینی و اجتماعی مردم به شمار میرود.
در آلبانی، پیروان طریقت بکتاشیه جایگاه ویژهای برای امام حسین(ع) و حادثه عاشورا قائل هستند. در ایام محرم، تکایا و مراکز وابسته به این طریقت میزبان مراسم دعا، ذکر، مرثیهخوانی و سخنرانیهای مذهبی درباره قیام عاشورا میشوند. بسیاری از بکتاشیان، دهه نخست محرم را ایام حزن و اندوه دانسته و با برگزاری برنامههای مذهبی، یاد و خاطره شهدای کربلا را گرامی میدارند.
در کوزوو نیز ماه محرم با سنتهای دینی و مردمی همراه است. در برخی شهرها و روستاهای مسلماننشین، مراسم قرائت قرآن، دعا و توزیع غذای نذری برگزار میشود و غذای سنتی آشوره همچنان یکی از مهمترین نمادهای این ایام به شمار میرود. خانوادهها با تهیه این غذا و توزیع آن میان همسایگان و نیازمندان، ارادت خود را به اهلبیت(ع) ابراز میکنند.
در مقدونیه شمالی نیز مسلمانان، بهویژه در مناطق دارای پیشینه صوفیانه، محرم را با برگزاری مراسم مذهبی گرامی میدارند. برخی تکایا و خانقاهها در شهرهای مختلف این کشور، مجالس ذکر و یادبود واقعه کربلا برگزار میکنند و سخنرانان در این مراسم به تبیین پیامهای قیام امام حسین(ع) از جمله عدالتخواهی، آزادگی و مبارزه با ظلم میپردازند.
امروز، با گذشت قرنها از ورود اسلام به بالکان، آیینهای محرم همچنان زندهاند و از نسلی به نسل دیگر منتقل میشوند. از دیگهای آشوره که در خانهها و مساجد به جوش میآید تا مرثیههایی که در تکیههای تاریخی سارایوو طنینانداز میشود، همه نشان میدهد که نام و یاد امام حسین(ع) همچنان در قلب مسلمانان بالکان جایگاهی استوار دارد و فرهنگ عاشورا فراتر از مرزهای جغرافیایی، در حافظه تاریخی و معنوی این منطقه ماندگار شده است.