شیعه نیوز: حدیث شریف امیرالمومنین علی (ع) «چه بسا از دست رفتهای که دیگر قابل جبران نیست»، درمییابیم که درک جبرانناپذیری زمان و فرصتها، کلید پیشگیری از حسرت است. با شناسایی و مغتنم شمردن فرصتهای کلیدی (مانند جوانی، سلامتی، توبه و خدمت)، برنامهریزی، اولویتبندی و پرهیز از تعلل، میتوانیم زندگیای پربار و بدون پشیمانی داشته باشیم. این رویکرد، نه تنها رضایت دنیوی را به ارمغان میآورد، بلکه از حسرتهای ابدی در آخرت نیز جلوگیری میکند.
در دنیای پرشتاب امروز، که هر لحظه آن با فرصتها و چالشهای جدید همراه است، دغدغه «گذشتن و از دست دادن »همواره ذهن بشر را به خود مشغول داشته است. کمتر کسی است که در زندگی خود، حسرت از دست دادن فرصتی، زمان بیبازگشت یا انتخابی نادرست را تجربه نکرده باشد. اما آیا راهی برای پیشگیری از این حسرتها و گام برداشتن در مسیر زندگی بدون پشیمانی وجود دارد؟ پاسخ این پرسش را میتوان در گنجینه حکمتهای ائمه اطهار (ع) یافت. امیرالمؤمنین علی (ع) با بیان نافذ خود فرمودهاند: «چه بسا از دست رفتهای که دیگر قابل جبران نیست.»(1) این کلام کوتاه، هشداری عمیق و راهنمایی روشن برای زیستنی هوشمندانه و پیشگیرانه است.
ابعاد حدیث شریف:
1. درک حقیقت «جبرانناپذیری»: اولین گام برای پیشگیری از حسرت
اولین و مهمترین قدم برای جلوگیری از حسرتهای آینده، درک عمیق این حقیقت است که «زمان» و «فرصتها» قابل بازگشت نیستند. آنچه گذشت، هرگز برنمیگردد. این درک، نه برای ایجاد یأس، بلکه برای بیدار ساختن حس مسئولیتپذیری در قبال زندگی و لحظات آن است. این همان هشداری است که امیرالمومنین علی (ع) با ظرافت خاصی بیان میکنند. قرآن کریم نیز با سوگند به زمان، به این مهم اشاره میکند:
«وَالْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ »(2)
ترجمه: به عصر سوگند، که انسانها همه در زیانند؛ مگر کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند، و یکدیگر را به حق سفارش کرده و یکدیگر را به صبر و استقامت توصیه نمودهاند!
این آیات بیانگر این واقعیت هستند که انسان در گذر زمان، بدون داشتن برنامه و هدف، در حال زیان است. درک این «خسران» و جبرانناپذیری لحظات از دست رفته، ما را به سمت «ایمان»، «عمل صالح»، «توصیه به حق»و «توصیه به صبر» سوق میدهد که راهکارهای اصلی پیشگیری از حسرت هستند.
2. شناسایی و مغتنم شمردن فرصتهای کلیدی:
سخن امیرالمومنین علی (ع) ما را به تأمل در ماهیت فرصتها وا میدارد. فرصتها، پنجرههای محدودی هستند که برای انجام کاری یا کسب نعمتی باز میشوند و سپس بسته میشوند. پیشگیری از حسرت، مستلزم شناسایی این فرصتها و بهرهبرداری حداکثری از آنهاست:
جوانی و سلامتی، گنجی بیبدیل: دوران جوانی، اوج انرژی، شور و قابلیت یادگیری است. سلامتی نیز موتور محرک هر فعالیتی است. از دست دادن این دو نعمت، حسرتهای بزرگی به دنبال دارد. فرصت یادگیری، خودسازی، خدمت و تلاش در این دوران باید به بهترین شکل ممکن استفاده شود.
فرصت توبه و جبران خطا: درِ توبه همواره به روی بندگان باز است، اما عمر محدود است و مرگ، ناگهانی. مهمترین حسرت، مردن در حال گناه و بدون توبه است.
اشاره به زمان مرگ و درخواست بازگشت:
«حَتَّیٰ إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَکْتُ ۚ کَلَّا ۚ إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا ۖ وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ »(3)
ترجمه: تا آن زمانی که مرگ یکی از آنها فرارسد، میگوید: «پروردگار من! مرا بازگردانید* شاید در آنچه ترک کردهام، کار نیکی انجام دهم!» هرگز چنین نیست! این سخنی است که او فقط بر زبان میآورد (و در عمل راست نمیگوید)! و پشت سر آنها (تا زمان رستاخیز) برزخی است!
این آیات به وضوح نشان میدهند که درخواست فرصت مجدد برای جبران، پس از مرگ بیفایده است.
فرصتهای معنوی و عبادی: ماه رمضان، شب قدر، ایام حج، زیارت ائمه (ع)، فرصتهای بینظیری برای خودسازی و تقرب به خدا هستند. غفلت از آنها به معنای از دست دادن بهرههای معنوی است.
فرصت خدمت به خلق و گرهگشایی: گاهی توفیق یاری رساندن به نیازمندی، حل مشکلی یا انجام یک کار خیر پیش میآید. این فرصتها نه تنها به خود شخص پاداش اخروی میرسانند، بلکه رضایت درونی عمیقی نیز به ارمغان میآورند.
3. راهکارهای عملی برای پیشگیری از حسرت:
با درک عمیق از کلام امیرالمومنین علی (ع) و آموزههای قرآنی، میتوانیم راهکارهای عملی برای جلوگیری از حسرتهای آینده را ترسیم کنیم:
برنامهریزی و هدفگذاری: زندگی بدون برنامه، مانند کشتی بدون ناخدایی است که در اقیانوس بیکران زمان سرگردان است. تعیین اهداف کوتاه مدت و بلندمدت، و تلاش برای رسیدن به آنها، به زندگی جهت میدهد و از پراکندگی و تلف شدن وقت جلوگیری میکند.
اولویتبندی: همه چیز مهم نیست و همه چیز را نمیتوان انجام داد. باید مهمترین کارها را (که بیشترین تأثیر را در آینده دارند) شناسایی و به آنها اولویت داد.
عمل به موقع: تعلل و به تأخیر انداختن کارها، یکی از ریشههای اصلی حسرت است. کاری را که امروز میتوان انجام داد، به فردا موکول نکنیم.
تأمل و خودارزیابی مستمر: هر از گاهی از خود بپرسیم: «آیا در مسیر درست حرکت میکنم؟»، «آیا از فرصتهایم به خوبی استفاده میکنم؟»، «اگر فردا بمیرم، حسرت چه چیزی را خواهم داشت؟» این تأملات، ما را از غفلت بیدار میکند.
پرهیز از گناه و تلاش برای توبه: گناهان، نه تنها انسان را از مسیر حق دور میکنند، بلکه فرصتهای معنوی را نیز از او میگیرند. توبه صادقانه و تلاش برای جبران مافات، نه تنها گناهان را محو میکند، بلکه روح را نیز برای درک فرصتهای جدید آماده میسازد.
مجالست با صالحان و دوری از اهل غفلت: محیط و همنشینان تأثیر زیادی در سبک زندگی ما دارند. همنشینی با افراد پر تلاش، متعهد و آگاه، ما را نیز به سمت بهرهوری و استفاده صحیح از زمان سوق میدهد.
4. عواقب عدم توجه به این حکمت:
نادیده گرفتن این حقیقت که«چه بسا از دست رفتهای که دیگر قابل جبران نیست»، پیامدهای دردناکی دارد:
پشیمانی در لحظه مرگ و قیامت: بزرگترین و دردناکترین حسرت، پشیمانی در لحظهای است که دیگر راه بازگشتی نیست.
«وَقَالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا ۗ کَذَٰلِکَ یُرِیهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَیْهِمْ ۖ وَمَا هُم بِخَارِجِینَ مِنَ النَّارِ»
و پیروان میگویند: «کاش بار دیگر (به دنیا) بازمیگشتیم، تا از آنها (پیشوایان گمراهی) بیزاری جوییم، همان گونه که آنان (امروز) از ما بیزاری جستند.» این چنین خداوند اعمالشان را به صورت حسرتهایی به آنها نشان میدهد؛ و هرگز از آتش (دوزخ) خارج نخواهند شد!
این آیه به وضوح عواقب حسرتهای ابدی را نشان میدهد.
از دست دادن کمال و سعادت دنیوی و اخروی: کسی که فرصتهای خودسازی، علمآموزی و عمل صالح را از دست میدهد، از رسیدن به قلههای کمال و سعادت حقیقی باز میماند.
افسردگی و نارضایتی از زندگی: حسرتها، بار سنگینی بر دوش روح انسان میگذارند و منجر به نارضایتی و افسردگی میشوند.
سخن گهربار امیرالمومنین علی (ع)، چراغ راهی است برای پیشگیری از حسرتهای آینده. این حکمت، ما را به درک عمیق از ارزش زمان، شناسایی فرصتهای کلیدی و بهرهبرداری هوشمندانه از آنها فرا میخواند. با برنامهریزی، اولویتبندی، عمل به موقع، خودارزیابی مستمر، پرهیز از گناه و همنشینی با صالحان، میتوانیم زندگیای پربار و عاری از حسرت را تجربه کنیم. این یعنی زندگیای که هر لحظه آن با ایمان، عمل صالح، توصیه به حق و صبر عجین شده است؛ زندگیای که نه تنها در دنیا رضایتبخش است، بلکه در آخرت نیز پاداشی عظیم و بدون حسرت به همراه خواهد داشت. باشد که با الهام از این حکمت علوی و آموزههای قرآنی، آگاهانه و هدفمند گام برداریم و هرگز در زمره حسرتخوردگان نباشیم.
پی نوشت:
1.شرح غرر؛ 4:355
2.سوره عصر/ آیه 1 تا 3
3. سوره مؤمنون /آیه 99 و 100
4.سوره بقره/آیه 167