شیعه نیوز | حدیث "پنج چیز را قبل از پنج چیز، غنیمت شمار" از پیامبر اکرم (ص)، انسان را به بهرهبرداری هوشمندانه از نعمتهای جوانی، تندرستی، توانگری، آسودگی و فرصت زندگی دعوت میکند. این حکمت نبوی، ریشههای عمیقی در آیات قرآن کریم مانند سوره والعصر و آیه ۸ سوره تکاثر دارد که بر اهمیت زمان، مسئولیت در قبال نعمتها و ضرورت سبقت در خیرات تأکید میکنند. بنابراین، قرآن و سنت به عنوان دو منبع اصلی هدایت، مکمل یکدیگرند و بر لزوم استفاده بهینه از فرصتهای حیات برای سعادت دنیا و آخرت اشاره دارند.
به گزارش «شیعه نیوز»، اسلام دین جامع و کاملی است که سعادت دنیا و آخرت بشر را تضمین میکند. این سعادت در گرو فهم و عمل به آموزههای وحیانی قرآن کریم و سیره نورانی پیامبر اکرم (ص) است. حدیث شریف نبوی: "پنج چیز را قبل از پنج چیز، غنیمت شمار: ۱ ـ جوانیات را قبل از پیریات، ۲ ـ تندرستیات را قبل از بیماریات، ۳ ـ توانگریات را قبل از تهیدستیات، ۴ ـ آسودگیات را قبل از گرفتاریات، ۵ ـ زندگیات را قبل از مرگت"،(1) یکی از گوهرهای ارزشمند سنت نبوی است که در کلامی کوتاه، عمیقترین مفاهیم حیاتبخش را به انسان میآموزد. این حدیث نه تنها یک توصیه اخلاقی، بلکه راهنمایی عملی برای مدیریت زمان، انرژی و فرصتهای زندگی است که ریشههای محکم آن را میتوان در آیات نورانی قرآن کریم نیز جستجو کرد. این مقاله بر آن است تا با تبیین این حدیث شریف، به ارتباط و همراستایی آن با آموزههای قرآنی بپردازد و نشان دهد چگونه قرآن و سنت، همدیگر را تایید و تکمیل میکنند.
تبیین حدیث شریف:
این حدیث، انسان را به هوشیاری و بهرهبرداری صحیح از موهبتهای الهی دعوت میکند. هر یک از این "پنج چیز" نعمتی است که در مقطعی از زندگی به انسان ارزانی میشود و "پنج چیز" مقابل آن، شرایطی است که این نعمتها را از او سلب میکند.
جوانی قبل از پیری: جوانی، دوران اوج تواناییهای جسمی و ذهنی، سرشار از شور و نشاط و انگیزه است. پیامبر (ص) به ما میآموزد که این دوران طلایی را صرف کسب علم، تهذیب نفس، انجام عبادات و خدمت به خلق کنیم، پیش از آنکه سستی و ناتوانی پیری فرا رسد.
تندرستی قبل از بیماری: سلامتی، تاج زرین بر سر افراد سالم است که فقط بیماران قدر آن را میدانند. این حدیث توصیه میکند که در زمان تندرستی، شاکر خداوند باشیم و از این نعمت برای انجام کارهای خیر و فعالیتهای مفید استفاده کنیم، قبل از آنکه بیماری، تواناییهای ما را محدود سازد.
توانگری قبل از تهیدستی: ثروت و دارایی، ابزاری برای رسیدن به اهداف الهی و کمک به نیازمندان است. پیامبر (ص) تأکید میکند که از مال حلال خود در راه خیر و برای آبادانی دنیا و آخرت بهره ببریم، قبل از آنکه تهیدستی و فقر، دستمان را از انجام این امور کوتاه کند.
آسودگی قبل از گرفتاری: دورههای فراغت و آرامش، فرصتهایی گرانبها برای تفکر، خودسازی، مطالعه و برنامهریزی هستند. این حدیث ما را به استفاده بهینه از این زمانها فرامیخواند، پیش از آنکه دغدغهها، مشکلات و گرفتاریها مجال فکر و عمل را از ما بگیرند.
زندگی قبل از مرگ: مهمترین و کلیترین توصیه حدیث، غنیمت شمردن نفس زندگی است. این بدان معناست که هر لحظه از عمر، فرصتی برای بندگی خدا، کسب کمالات و آماده شدن برای سرای آخرت است. مرگ، پایان فرصتها و آغاز حسابرسی است؛ بنابراین باید در طول حیات، توشه مناسبی برای آخرت فراهم آوریم.
تلاقی حکمت نبوی با کلام الهی (ارتباط با آیات قرآن):
آموزههای این حدیث شریف، عمیقاً با روح قرآن کریم همراستا و مکمل آن است. قرآن در آیات متعددی بر اهمیت زمان، فرصتها، نعمتهای الهی و مسئولیت انسان در قبال آنها تأکید میکند:
اهمیت زمان و فرصتها:
قرآن کریم به صراحت و تلویح، به ارزش زمان اشاره دارد و انسان را به بهرهبرداری از آن دعوت میکند.
"بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ. وَالْعَصْرِ. إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ. إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ."(2)
این سوره به روشنی بیان میکند که انسان در خسران و زیان است، مگر کسانی که از فرصت عمر (که عصر به آن سوگند خورده شده) به درستی استفاده کنند؛ یعنی ایمان بیاورند، عمل صالح انجام دهند، و یکدیگر را به حق و صبر سفارش کنند. این دقیقا همان غنیمت شمردن "زندگی قبل از مرگ" و به کارگیری "جوانی، تندرستی، توانگری و آسودگی" در راه درست است.
مسئولیت در قبال نعمتها:
قرآن تأکید میکند که انسان در برابر نعمتهایی که به او ارزانی شده، مسئول است و باید پاسخگو باشد.
"ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ."(3)
این آیه صریحاً میفرماید که در روز قیامت از همه نعمتها (از جمله جوانی، تندرستی، توانگری و آسودگی) سؤال خواهد شد. پس، غنیمت شمردن این نعمتها به معنای استفاده صحیح و مسئولانه از آنهاست تا در روز حساب، سربلند باشیم.
ترغیب به کار خیر و سبقت در آن:
قرآن مؤمنان را به سبقت گرفتن در کارهای خیر و بهرهبرداری از فرصتها برای نیکی دعوت میکند.
"وَلِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّیهَا ۖ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ ۚ..."(4)
دستور "فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ" (در کارهای خیر از یکدیگر پیشی بگیرید) به طور مستقیم با روح حدیث "غنیمت شمار" همخوانی دارد. این سبقت گرفتن نیازمند بهرهبرداری از "جوانی، تندرستی، توانگری و آسودگی" است تا بتوانیم اعمال صالح بیشتری انجام دهیم.
زوال نعمتها و عبرتآموزی:
قرآن به گذرا بودن دنیا و زوال نعمتها اشاره میکند تا انسان از این حقیقت عبرت بگیرد و به دنیا دل نبندد.
"إِنَّمَا مَثَلُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا کَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ حَتَّیٰ إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّیَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَیْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَیْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِیدًا کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ ۚ کَذَٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیَاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ."(5)
این آیه، زندگی دنیا را به آبی تشبیه میکند که از آسمان فرو میریزد و گیاهان با آن میرویند، اما ناگهان همه چیز از بین میرود. این تصویر قرآنی، به روشنی بر ناپایداری "جوانی، تندرستی، توانگری و آسودگی" دلالت دارد و اهمیت "غنیمت شمردن" آنها را قبل از زوال، گوشزد میکند.
حدیث شریف پیامبر اکرم (ص) درباره غنیمت شمردن "پنج چیز قبل از پنج چیز" نه تنها یک توصیه حکیمانه است، بلکه چکیدهای از جهانبینی اسلامی را ارائه میدهد. این حدیث، با تأکید بر هوشیاری، مسئولیتپذیری و بهرهبرداری بهینه از فرصتها، عمیقاً با آموزههای قرآن کریم همسو و همراه است. آیات قرآن نیز به کرات بر ارزش زمان، مسئولیت انسان در قبال نعمتها و ضرورت سبقت در خیرات تأکید دارند. این همخوانی و تلاقی بین کلام الهی و سنت نبوی، نشاندهنده یگانگی منبع و هدف این دو سرچشمه عظیم هدایت است. در نهایت، عمل به این حدیث و درک عمیق قرآنی آن، راهگشای سعادت فردی و اجتماعی و تضمینکننده رضایت الهی در دنیا و آخرت خواهد بود.
پی نوشت:
1.مکارم الاخلاق، ص 459
2.سوره والعصر/ آیه ۱-۳
3.سوره تکاثر/آیه ۸
4.سوره بقره/آیه ۱۴۸
بانو ف. دلداری (پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی)