به گزارش «شیعه نیوز»، کاوشی در دو آیه کلیدی قرآن که به نحوه راه رفتن و نوع نگاه در فضای عمومی می‌پردازند و نشان می‌دهند که بدن انسان، پیش از زبانش، پیام‌رسان اخلاق اوست
پیکر، زبانی که پیش از کلام سخن می‌گوید
پیش از آنکه انسان لب به سخن بگشاید، بدنش گفت‌وگو را آغاز کرده است. طرز ایستادن، سرعت گام برداشتن، جهت نگاه، همگی پیام‌هایی هستند که بی‌واسطه کلام، به اطرافیان مخابره می‌شوند. قرآن کریم، برخلاف تصور رایج که آن را صرفاً کتابی درباره عقاید و احکام عبادی می‌داند، به همین زبان ظریف بدن نیز توجه کرده است.
دو سوره لقمان و نور، به ترتیب، دو بعد از حضور جسمانی انسان در فضای عمومی را به تصویر می‌کشند: نحوه راه رفتن و جهت نگاه. این دو، اگرچه در نگاه نخست جزئیاتی کم‌اهمیت به نظر می‌رسند، اما در واقع بنیان اخلاق شهروندی را می‌سازند؛ چراکه پیش از هر تعامل کلامی، همین رفتارهای بدنی است که فضای مشترک شهری را شکل می‌دهد.
«واقصد فی مشیک»؛ فلسفه گام برداشتن معتدل
در آیه نوزدهم سوره لقمان، خداوند از زبان لقمان حکیم به فرزندش توصیه می‌کند: «واقصد فی مشیک» یعنی در راه رفتنت میانه‌رو باش. این توصیه، در کنار سفارش به کوتاه کردن صدا، بخشی از مجموعه‌ای از پندهای اخلاقی است که لقمان برای تربیت فرزندش برمی‌گزیند. اما چرا از میان صدها رفتار روزمره، خداوند به طور خاص بر نحوه راه رفتن انگشت می‌گذارد؟
پاسخ در همان نکته‌ای نهفته است که پیش‌تر اشاره شد: راه رفتن، بازتاب روحیه درونی انسان است. کسی که با تکبر و خرامیدن قدم برمی‌دارد، در واقع دارد برتری‌جویی درونی خود را به نمایش می‌گذارد؛ و کسی که به شکلی افراطی سرافکنده و شکسته راه می‌رود، شاید نشانه‌ای از فقدان اعتماد به نفس یا حتی ریاکاری در تواضع باشد. میانه‌روی در راه رفتن، بازتاب تعادلی روحی است که نه غرور را برمی‌تابد و نه ذلت تصنعی را.
تکبر خیابانی؛ نمایشی که همه می‌بینند
در آیه هجدهم همین سوره، پیش از توصیه به میانه‌روی در راه رفتن، خداوند می‌فرماید: «ولا تمش فی الأرض مرحا» یعنی با تکبر و خودپسندی در زمین راه نرو. این تعبیر، تصویری زنده از رفتاری است که امروز نیز در خیابان‌های شهرهای ما به وضوح دیده می‌شود: کسی که با گام‌هایی بلند و سنگین، با نگاهی از بالا به اطرافیان، و با حرکاتی که گویی صحنه را تسخیر کرده، در میان جمع راه می‌رود.
این رفتار، فراتر از یک عادت شخصی، پیامی اجتماعی دارد؛ پیامی که می‌گوید «من از شما برترم». جالب آنکه قرآن، این رفتار را نه در جمع خصوصی بلکه صریحاً در بستر «زمین» یعنی فضای عمومی مطرح می‌کند. این نشان می‌دهد که تکبر، وقتی در خلوت باقی بماند شاید صرفاً آسیبی فردی باشد، اما وقتی به خیابان کشیده شود، به آسیبی اجتماعی بدل می‌شود که کرامت دیگران را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.
سوره نور و مسئله نگاه؛ از غریزه تا اخلاق
اگر سوره لقمان بر بدن و حرکت آن تمرکز دارد، سوره نور به عضوی دیگر از پیکر انسان می‌پردازد که شاید حساس‌ترین ابزار ارتباطی او باشد: چشم. آیات سی‌ام و سی‌ویکم این سوره، هم مردان و هم زنان مؤمن را به «غض بصر» یعنی فروهشتن نگاه فرامی‌خوانند. این دستور، برخلاف برداشت سطحی رایج، به معنای کور کردن چشم یا حذف کامل نگاه به محیط نیست؛ بلکه به معنای مدیریت آگاهانه نگاه است.
نگاه انسان، دریچه‌ای است که می‌تواند ابزار شناخت باشد یا ابزار تعرض؛ می‌تواند احترام‌آمیز باشد یا آزاردهنده. آنچه در فضای عمومی امروز، از خیابان گرفته تا وسایل نقلیه عمومی، غالباً نادیده گرفته می‌شود، همین ظرافت در نوع نگاه است.
خیره شدن؛ تجاوزی خاموش به حریم دیگران
یکی از رایج‌ترین اما کمتر مورد توجه‌ترین آسیب‌های اجتماعی در فضای شهری، خیره شدن به دیگران است. این رفتار، برخلاف تخلفات رانندگی یا بی‌نظمی در صف، هیچ ردی فیزیکی از خود بر جای نمی‌گذارد و هیچ قانونی آن را جریمه نمی‌کند؛ اما آسیب روانی آن، گاه عمیق‌تر از آسیب‌های محسوس است.
زنی که در خیابان با نگاه‌های مکرر و طولانی مواجه می‌شود، احساس می‌کند بدنش به شیئی برای تماشا تبدیل شده است. فردی با ظاهر متفاوت، از پوشش خاص گرفته تا معلولیت جسمی، خیرگی دیگران را نوعی برچسب‌زنی اجتماعی تجربه می‌کند.
غض بصر، در این معنا، صرفاً یک حکم فقهی محدود به روابط جنسی نیست؛ بلکه اصلی اخلاقی گسترده‌تر است که کرامت انسانی افراد را در برابر تماشای ناخواسته دیگران صیانت می‌کند.
دوربین موبایل؛ گسترش چشم در عصر دیجیتال
آیات سوره نور در عصری نازل شدند که ابزار نگاه، تنها چشمان انسان بود. اما امروز، هر انسانی با گوشی همراهش، چشمی مصنوعی و دائمی حمل می‌کند که می‌تواند بی‌اجازه، لحظات دیگران را ثبت و منتشر کند.
فیلم‌برداری بی‌اجازه از افراد در خیابان، عکاسی از حادثه‌ای که فردی در آن آسیب دیده، یا حتی ضبط تصادفی چهره عابران در پس‌زمینه یک ویدئوی سلفی، همگی گونه‌های جدیدی از نقض همان اصل غض بصر هستند؛ نقضی که این بار نه لحظه‌ای، بلکه دائمی و قابل بازنشر است.
اگر نگاه مستقیم چشم، آسیبی زودگذر به کرامت فرد وارد می‌کند، دوربینی که آن لحظه را برای همیشه ثبت و در فضای مجازی پخش می‌کند، آسیبی مضاعف و پایدار ایجاد می‌نماید. این نکته‌ای است که فقه معاصر باید با دقت بیشتری به آن بپردازد.
راه رفتن و نگاه کردن؛ دو روی یک سکه
بین این دو آیه، پیوندی عمیق‌تر از آنچه در نگاه اول به چشم می‌آید وجود دارد. هر دو، درباره «حضور» انسان در فضای عمومی سخن می‌گویند؛ حضوری که باید همراه با ملاحظه و احترام به دیگران باشد، نه خودنمایی یا تعرض.
کسی که با تکبر راه می‌رود، در واقع دارد فضای عمومی را ملک طلق خود می‌پندارد؛ و کسی که نگاهش را کنترل نمی‌کند، دارد بدن دیگران را موضوع تماشای بی‌اجازه خود قرار می‌دهد. هر دو رفتار، ریشه در یک نگرش مشترک دارند: عدم به‌رسمیت‌شناختن دیگری به عنوان انسانی مستقل با حریم خاص خودش. آموزه‌های قرآنی، با پرداختن هم‌زمان به بدن و چشم، تصویری کامل از حضور اخلاقی در جامعه ارائه می‌دهند.
تربیت نگاه و گام؛ مسیری تدریجی نه دستوری آنی
نکته‌ای که در این دو آموزه نباید نادیده گرفته شود، جنبه تربیتی و تدریجی آن‌هاست. لقمان حکیم این توصیه‌ها را نه به عنوان قانونی خشک، بلکه در قالب پندی پدرانه به فرزندش منتقل می‌کند؛ پندی که نشان می‌دهد اصلاح رفتار بدنی، امری است که باید از دوران کودکی و در دل خانواده آغاز شود.
به همین ترتیب، مدیریت نگاه نیز مهارتی نیست که یک‌شبه حاصل شود؛ بلکه نیازمند تمرینی مستمر و آگاهانه است. جامعه‌ای که می‌خواهد فرهنگ راه رفتن متواضعانه و نگاه محترمانه را نهادینه کند، باید این آموزه‌ها را از کودکی، در قالب رفتار والدین و معلمان، به نسل بعد منتقل کند، نه صرفاً از طریق نصیحت‌های کلامی بزرگسالی.
نتیجه‌گیری
سوره لقمان و سوره نور، هرچند در ظاهر به موضوعاتی متفاوت می‌پردازند، در باطن پیامی مشترک دارند: بدن انسان در فضای عمومی، ابزار بیان اخلاق اوست. راه رفتن معتدل و به‌دور از تکبر، و نگاه کنترل‌شده و به‌دور از خیرگی، دو رکن اساسی حضور محترمانه در جامعه‌اند.
این آموزه‌ها، در دنیای امروز که ابزارهای دیجیتال دامنه نگاه انسان را به شکل بی‌سابقه‌ای گسترش داده‌اند، اهمیتی مضاعف یافته‌اند؛ چراکه دیگر تنها چشم انسان نیست که می‌تواند حریم دیگران را نقض کند، بلکه دوربینی در دستش نیز همین قابلیت را دارد.
بازخوانی این دو آیه، یادآور این حقیقت است که اخلاق اسلامی، تنها در گفتار و عبادت خلاصه نمی‌شود، بلکه تا ظریف‌ترین حرکات بدن، از گام برداشتن گرفته تا چرخش چشم، امتداد می‌یابد.
انتهای پیام | https://www.shia-news.com/
منبع: راسخون