شیعه نیوز | دونالد ترامپ پس از نتایج فاجعه‌بار انتخابات میان‌دوره‌ای برای حزبش، تاکنون روشن‌ترین نشانه را از خود بروز داده است که تشدید تلاش‌های دیپلماتیک می‌تواند مانع از وقوع دور دیگری از درگیری‌های گسترده با ایران شود.
به گزارش «شیعه نیوز»، ترامپ روز یک‌شنبه در گفت‌وگو با شبکه سی‌ان‌ان اعلام کرد که اگر در مسیر دستیابی به توافقی درباره برنامه هسته‌ای ایران و بازگشایی تنگه هرمز پیشرفت کند، احتمال ازسرگیری حملات نظامی آمریکا «بسیار اندک» خواهد بود. او همچنین در برنامه «۶۰ دقیقه» شبکه سی‌بی‌اس ادعا کرد که «به دنبال» تشدید جنگ نیست.
ایران و ایالات متحده به‌صورت محرمانه در حال مذاکره درباره توافقی حساس هستند که می‌تواند از بازگشت دو کشور به جنگی تمام‌عیار جلوگیری کند و راه را برای مذاکرات گسترده‌تر هموار سازد.
بااین‌حال، واشنگتن تلاش کرده است انتظارات درباره دستیابی به توافق را تعدیل کند. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز یک‌شنبه گفت که «نمی‌توانم بگویم در آستانه یک پیشرفت بزرگ هستیم». ترامپ نیز به‌روشنی اعلام کرده است که گزینه نظامی همچنان روی میز قرار دارد.
با وجود افزایش فعالیت‌های دیپلماتیک از زمان برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای روز سه‌شنبه، هر دو طرف و همچنین قطر که نقش میانجی را بر عهده دارد، اطلاعات اندکی درباره جزئیات این مذاکرات منتشر کرده‌اند.
از زمان انتخابات میان‌دوره‌ای چه چیزی تغییر کرده است؟
شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات، بُعد تازه‌ای به مذاکرات افزوده است. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، پس از انتخابات گفت که جنگ با ایران یکی از دلایل شکست جمهوری‌خواهان بوده است.
ترامپ در برنامه «۶۰ دقیقه» گفت که با ارزیابی ونس مخالف نیست و پذیرفت که رأی‌دهندگان «از جنگ خوش‌شان نمی‌آمد». بااین‌حال، او با قاطعیت از تصمیم خود برای حمله به ایران دفاع کرد و گفت اگر بار دیگر مجبور به اتخاذ چنین تصمیمی باشد، پاسخ او «یک بله قاطع» خواهد بود.
در همین حال، ایران تلاش کرده است از نتایج انتخابات آمریکا برای تقویت موضع خود در مذاکرات استفاده کند. سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز یک‌شنبه گفت: رأی‌دهندگان آمریکایی انتخاب خود را انجام داده‌اند. اکنون نوبت کاخ سفید است که انتخاب خود را انجام دهد.
ترامپ همچنان با اطمینان از موقعیت نظامی ایالات متحده سخن می‌گوید، درحالی‌که ایران بارها تهدید کرده است در صورت حمله مجدد به این کشور، دامنه جغرافیایی جنگ را گسترش خواهد داد.
چه موضوعاتی در حال بررسی و مذاکره است؟
هر دو طرف چندین خواسته اساسی دارند که روی کاغذ، پذیرش آن‌ها برای طرف مقابل غیرقابل‌قبول به نظر می‌رسد.
ترامپ خواهان برچیده شدن برنامه هسته‌ای ایران است؛ موضوعی که تهران آن را مسئله‌ای مرتبط با حاکمیت ملی خود می‌داند.
ایران در مواضع علنی خود بر موضعی سخت‌گیرانه پافشاری می‌کند و تأکید دارد که تا زمانی که هفت پیش‌شرط این کشور برآورده نشود، نه درباره برنامه هسته‌ای خود با واشنگتن مذاکره خواهد کرد و نه تنگه حیاتی هرمز را بازگشایی می‌کند. از جمله این پیش‌شرط‌ها می‌توان به پایان دادن به جنگ در «تمامی جبهه‌ها» و لغو محاصره دریایی اشاره کرد. جزئیات این پیش‌شرط‌ها هنوز به‌صورت عمومی منتشر نشده است.
صدها کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده همچنان در مکانی نامعلوم در داخل ایران مخفی مانده است. تهران از این ذخایر به‌عنوان اهرم فشار در مذاکرات خود با آمریکا استفاده کرده است.
گزارش‌ها حاکی از آن است که واشنگتن خواهان رقیق‌سازی این اورانیوم یا انتقال آن به کشوری دیگر برای نگهداری و حفاظت است. هنوز مشخص نیست دو طرف در این زمینه تا چه اندازه پیشرفت کرده‌اند.
ایران همواره تأکید کرده است که برنامه هسته‌ای این کشور صلح‌آمیز است و اهداف نظامی ندارد.
برای ایران، علاوه بر خودداری از عقب‌نشینی در زمینه برنامه هسته‌ای و مسئله تنگه هرمز، دستیابی به اهداف اقتصادی نیز از اهمیت اساسی برخوردار است.
ایران به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان، در شرایط تحریم‌های آمریکا با دشواری فزاینده‌ای برای فروش نفت خام خود در بازارهای جهانی مواجه شده است. همچنین میلیاردها دلار از دارایی‌های ایران که در بانک‌های خارجی نگهداری می‌شوند، همچنان مسدود هستند.
به نظر می‌رسد واشنگتن در حال بررسی کاهش یا لغو برخی از این محدودیت‌هاست؛ اقدامی که می‌تواند به تهران کمک کند فشار اقتصادی شدید واردشده بر مردم ایران را در شرایطی که تورم به سطوح بی‌سابقه‌ای رسیده است، کاهش دهد.
ایران همچنین خواهان دریافت غرامت از ایالات متحده بابت ترور آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، رهبر پیشین انقلاب اسلامی، و فرماندهان ارشد نظامی این کشور که در آغاز جنگ در ماه فوریه، در حملات آمریکا و اسرائیل به شهادت رسیدند، است.
قطر میانجی مذاکرات میان دو طرف است و سندی چارچوبی را میان تهران و واشنگتن به گردش درمی‌آورد که هر دو طرف در حال اعمال اصلاحات و تغییراتی در آن هستند.
این روند از چند هفته پیش و احتمالاً چند ماه قبل آغاز شده است، اما در روزهای اخیر و در پی افزایش نگرانی‌ها از احتمال وقوع حملات تازه، شدت بیشتری گرفته است.
انتظار می‌رود ترامپ روز دوشنبه در واشنگتن با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر، دیدار کند.
چه چیزی مانع دستیابی به توافق است؟
تاکنون هیچ‌یک از دو طرف حاضر نشده‌اند از خواسته‌ها و مطالبات خود عقب‌نشینی کنند.
وزیر امور خارجه آمریکا پیش از آنکه روز یک‌شنبه برای شرکت در نشست وزیران امور خارجه گروه هفت در پاریس عازم این شهر شود، اعلام کرد که دو طرف همچنان فاصله زیادی تا دستیابی به توافق دارند.
پس از چندین دور درگیری مستقیم، اعتماد تهران به واشنگتن تقریباً به‌طور کامل از بین رفته است. ایران فراموش نکرده است که این درگیری در شرایطی آغاز شد که مذاکرات هسته‌ای با ایالات متحده همچنان در جریان بود.
ایران نگران است که چشم‌پوشی از هرگونه اهرم فشار، زمینه را برای حمله مجدد آمریکا و اسرائیل فراهم کند و این کشور را در شرایطی آسیب‌پذیر و بدون ابزارهای مؤثر برای مذاکره قرار دهد. اگر تهران پس از بازگشایی تنگه هرمز و واگذاری کنترل اورانیوم غنی‌شده خود مورد حمله قرار گیرد، بیش از پیش در معرض خطر قرار خواهد گرفت و در موقعیت مذاکراتی به‌مراتب ضعیف‌تری قرار خواهد داشت.
ترامپ باید میان روابط خود با شرکای عرب و اسرائیل تعادل برقرار کند؛ طرف‌هایی که هر دو جمهوری اسلامی را تهدیدی برای خود می‌دانند. او همچنین در صورتی که بدون گرفتن امتیازی عمده از ایران به جنگ پایان دهد و از آن خارج شود، با انتقاد و فشار روبه‌رو خواهد شد.
تهران همچنین در پی حفاظت از متحدان منطقه‌ای خود در لبنان، عراق و یمن است.
در ماه سپتامبر، انصارالله یمن با آغاز یک حمله برق‌آسا، یک گذرگاه دریایی راهبردی دیگر در دریای سرخ، یعنی تنگه باب‌المندب، را تصرف کردند. یمنی‌ها از آن زمان، حملات خود به عربستان سعودی را افزایش داده است.
آمریکا می‌خواهد اطمینان حاصل کند که ایران هیچ‌گونه توانایی لازم برای ساخت سلاح هسته‌ای را در اختیار نداشته باشد؛ از جمله تجهیزات پیشرفته‌ای که بتواند امکان ساخت چنین سلاحی را برای این کشور فراهم کند.
تهران بارها اعلام کرده که برنامه هسته‌ای‌اش صلح‌آمیز است و قصدی برای ساخت بمب اتم ندارد.
همسایگان عرب ایران درباره هرگونه توافقی که قدرت بیش از اندازه‌ای به تهران واگذار کند و هژمونی مورد نظر ایران را تثبیت کند، اختلاف‌نظر دارند.
ایران می‌خواهد اداره تنگه هرمز را در اختیار بگیرد؛ گذرگاه دریایی‌ای که کشورهای ثروتمند عرب بخش عمده نفت و گاز خود را از طریق آن صادر می‌کنند. کنترل این آبراه به تهران نفوذی تعیین‌کننده بر جریان ورود و خروج کالا و انرژی به منطقه خواهد داد. این خواسته نیز با مطالبات آمریکا در تضاد است؛ زیرا واشنگتن خواهان باز ماندن و آزادی تردد در آبراه‌های بین‌المللی است و تمایلی ندارد یکی از مهم‌ترین دستاوردهای ایران از جنگ را تثبیت کند.
بنابراین، آیا جنگ از سر گرفته خواهد شد؟
حملاتی صورت گرفته است، اما هر دو طرف تلاش کرده‌اند اهمیت آن‌ها را کم‌رنگ جلوه دهند؛ موضوعی که شاید نشان‌دهنده آن باشد که هیچ‌یک از طرفین نمی‌خواهد روند مذاکرات را مختل کند.
برخی رسانه‌ها گزارش داده‌اند که مذاکرات میان دو طرف به توافق نزدیک‌تر شده است. روزنامه نیویورک تایمز نیز گزارش داده است که ایران آمادگی دارد بار دیگر وارد مذاکرات هسته‌ای شود.
هنوز هیچ تأیید مستقلی درباره این گزارش‌ها منتشر نشده است، اما هرگونه امتیازدهی ایران در زمینه برنامه هسته‌ای خود، یا حتی صرفاً اعلام آمادگی برای گفت‌وگو درباره این موضوع، یک پیشرفت مهم و نقطه عطف تلقی خواهد شد.
با این حال، با وجود گزارش‌هایی درباره پیشرفت مذاکرات، خطر وقوع یک جنگ تمام‌عیار همچنان جدی و واقعی است. آمریکا هنوز حضور نظامی گسترده‌ای در خاورمیانه دارد و می‌تواند به دستور ترامپ، حمله‌ای بزرگ را آغاز کند.
کشتی‌هایی که حامل نفت و گاز از تنگه هرمز عبور می‌کنند، همچنان هدف حملات ایران قرار می‌گیرند.
آمریکا برای دریافت اطلاعات درباره برنامه هسته‌ای ایران، جایزه‌ای تا سقف ۲۰ میلیون دلار تعیین کرده است. همچنین یک کارگروه ویژه تشکیل داده که هدف آن جلوگیری از استفاده تهران از مسیرهای زمینی برای انتقال تسلیحات پیشرفته و سایر تجهیزات و مواد است. این اقدامات نشان می‌دهد که واشنگتن به‌جای کاهش فشار، در حال تشدید آن است.
در همین حال، برخی مسئولان ایرانی که معتقدند تهران تاکنون در جنگ خود با واشنگتن پیروز شده است، از شکست‌های ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره بهره‌برداری می‌کنند تا خواستار آن شوند که او برای خروج از این درگیری، بهای سنگین‌تری بپردازد.
طی هفته‌های گذشته، فرماندهان نظامی ایران هشدارهای خود را تشدید کرده و مدعی شده‌اند که تهران تسلیحاتی در اختیار دارد که قادرند اهداف بیشتری را مورد اصابت قرار دهند و در مقایسه با گذشته، خسارات بسیار گسترده‌تری وارد کنند.
بنابراین، حتی اگر ترامپ برای دستیابی به توافق آمادگی داشته باشد، هنوز به‌هیچ‌وجه روشن نیست که آیا ایران نیز آماده پذیرش چنین توافقی هست یا خیر.