شیعه نیوز | طی هفتههای اخیر شماری از مهمترین مراکز دینی، آموزشی، رسانهای و اجتماعی مرتبط با جامعه شیعه افغانستان در کابل بسته، تخلیه یا با محدودیت روبهرو شدهاند. همزمان با افزایش نگرانیها درباره سرنوشت این نهادها، برخی فعالان شیعه هشدار میدهند که مناقشات درونی، بهویژه بحثهای هویتی میان برخی طیفهای سادات و هزارهها، توان این جامعه برای واکنش هماهنگ به تحولات اخیر را کاهش داده است.
به گزارش «شیعه نیوز»، جامعه شیعه افغانستان طی هفتههای اخیر شاهد سلسلهای از تحولات کمسابقه در ارتباط با مراکز مذهبی، آموزشی، رسانهای و اجتماعی خود بوده است؛ تحولاتی که از تعطیلی یک شبکه تلویزیونی آغاز شد و به تخلیه حوزه علمیه، لغو مجوز یک دانشگاه، بستهشدن یک مجتمع مذهبی دیگر و انحلال نهادی با عنوان «کمیسیون عالی شیعیان افغانستان» رسید.
تازهترین مورد، بستهشدن مجتمع علمی و فرهنگی خاتمالانبیا در غرب کابل است؛ مجموعهای که مدرسه دینی، خوابگاه طلاب، کتابخانه، مصلای بزرگ شهید مزاری و بخشهای دیگری را در خود جای داده است.
بر اساس گزارشهای محلی، نیروهای طالبان روز ۳۰ شهریور وارد این مجموعه شدند، بخشهایی از آن را تخلیه و پلمب کردند و مسئول مدرسه و شماری از استادان و روحانیان حاضر در مجموعه را نیز با خود بردند. این مرکز از مراکز شناختهشده مذهبی و اجتماعی شیعیان در غرب کابل به شمار میرود.
گزارشهایی نیز منتشر شده که وزارت دادگستری طالبان زمین این مجموعه را دولتی میداند. تا زمان انتشار گزارشهای اولیه، توضیح تفصیلی و مستقلی درباره مبنای حقوقی این تصمیم و وضعیت آینده فعالیت بخشهای مختلف مجتمع منتشر نشده بود.
بستهشدن خاتمالانبیا تنها چند روز پس از مجموعهای از اقدامات مشابه در ارتباط با دیگر نهادهای شیعی صورت گرفته است.
از حوزه خاتمالنبیین تا دانشگاه و تلویزیون تمدن
در اوایل شهریور، نیروهای وابسته به حکومت طالبان حوزه علمیه خاتمالنبیین در کابل را محاصره و پس از چند روز این مرکز را تخلیه کردند. خاتمالنبیین از بزرگترین و شناختهشدهترین حوزههای علمیه شیعه در افغانستان بود و طی نزدیک به دو دهه در زمینه آموزش علوم دینی فعالیت داشت.
در جریان اعتراضها و رایزنیهای مربوط به تخلیه این حوزه نیز شماری از استادان، طلاب و چهرههای هزاره و شیعه بازداشت شدند. برخی از آنان بعداً آزاد شدند.
وزارت دادگستری طالبان از سالهای گذشته مدعی بوده است که زمین حوزه علمیه، دانشگاه خاتمالنبیین و تلویزیون تمدن متعلق به دولت است و این مجموعهها با یک جریان سیاسی منحلشده ارتباط داشتهاند. مسئولان مجموعه خاتمالنبیین و تلویزیون تمدن این ادعاها را رد کرده و گفتهاند برای مالکیت و فعالیت خود اسناد قانونی در اختیار دارند.
چند روز پس از تخلیه حوزه نیز وزارت آموزش عالی طالبان مجوز دانشگاه خاتمالنبیین در کابل و شعبه آن در غزنی را لغو کرد.
این وزارتخانه دلایلی از جمله رعایتنشدن سیاستهای آموزشی، استفاده نامناسب از اعتبار دانشگاه و آنچه بیتوجهی به مقررات و ارزشهای اسلامی خوانده شد، برای لغو مجوز اعلام کرد. جزئیات مصادیق این تخلفات بهطور عمومی منتشر نشد.
تعطیلی دانشگاه، وضعیت هزاران دانشجو را نیز تحت تأثیر قرار داده است. نگرانی اصلی دانشجویان به سرنوشت واحدهای گذراندهشده، انتقال به دانشگاههای دیگر و ادامه تحصیل آنان مربوط میشود.
محدودیت بر رسانههای مرتبط با جامعه شیعه
در کنار مراکز دینی و دانشگاهی، فعالیت شماری از رسانههای مرتبط با جامعه هزاره و شیعه نیز در ماههای اخیر متوقف یا محدود شده است.
پخش تلویزیون تمدن در خردادماه متوقف و دفتر این شبکه در کابل بسته شد. حکومت طالبان این تصمیم را با ادعای ارتباط رسانه با یک حزب سیاسی و قرار داشتن ساختمان آن بر زمین دولتی توجیه کرده است.
مدیریت تلویزیون تمدن این ادعاها را رد کرده و اعلام کرده بود که پرونده مالکیت زمین هنوز در روند قضایی قرار داشته و فعالیت شبکه نیز حزبی نبوده است. این رسانه بعدتر اعلام کرد فعالیت خود را با تمرکز بر فضای مجازی ادامه خواهد داد.
دفتر تلویزیون راه فردا نیز در شهریورماه بسته شد. تا زمان انتشار گزارشهای اولیه، حکومت طالبان توضیح عمومی روشنی درباره علت بستهشدن این دفتر ارائه نکرده بود.
به این ترتیب، در فاصلهای نسبتاً کوتاه، فعالیت دو رسانه شناختهشده مرتبط با بخشهایی از جامعه شیعه و هزاره با اختلال جدی مواجه شده است.
بازداشت بزرگان و انحلال «کمیسیون عالی شیعیان»
دامنه تحولات تنها به مراکز آموزشی و رسانهای محدود نمانده است.
در جریان تنشهای مربوط به خاتمالنبیین، شماری از چهرههای بانفوذ هزاره و شیعه که برای بررسی وضعیت این مرکز و میانجیگری وارد عمل شده بودند نیز بازداشت شدند. گروهی از آنان بعدتر آزاد شدند، اما در ادامه رئیس و اعضایی از «کمیسیون عالی شیعیان افغانستان» نیز بازداشت شدند.
در ۳۰ شهریور نیز منابعی در کابل از لغو فعالیت این کمیسیون خبر دادند. بر اساس این گزارشها، کارتهای عضویت ۲۵ عضو آن ضبط و به آنان اعلام شده است که فعالیت این نهاد پایان یافته است.
این تحول از آن جهت قابل توجه است که گزارشهای پیشین از شکلگیری این کمیسیون با هماهنگی بخشهایی از حکومت طالبان حکایت داشت. به این ترتیب، محدودیتهای اخیر تنها نهادهای منتقد یا مستقل را دربر نگرفته و نهادی که پیشتر با حکومت نیز در ارتباط بوده، با توقف فعالیت روبهرو شده است.
نگرانی از الگویی فراتر از یک پرونده ملکی
تکرار این رخدادها باعث شده بخشی از جامعه شیعه، اقدامات اخیر را نه مجموعهای از پروندههای جداگانه، بلکه روندی گستردهتر علیه زیرساختهای مذهبی و اجتماعی خود تلقی کند.
حکومت طالبان چنین برداشتی را بهطور رسمی نپذیرفته است و در مواردی که توضیح داده، تصمیمهای خود را به پروندههای مالکیت زمین، فعالیتهای سیاسی یا رعایت مقررات اداری و آموزشی مرتبط دانسته است.
در مقابل، مسئولان برخی مراکز و شماری از چهرههای سیاسی و مذهبی شیعه میگویند تکرار تعطیلی مراکز دینی، دانشگاهی، رسانهای و اجتماعی در مدت کوتاه، نگرانی درباره محدودتر شدن فضای فعالیت شیعیان را افزایش داده است.
آنچه این نگرانی را تشدید کرده، تنوع نهادهای درگیر است: یک حوزه علمیه، یک دانشگاه، دو رسانه، یک نهاد اجتماعی و اکنون یک مجتمع مذهبی و فرهنگی دیگر.
همزمانی بحران بیرونی با اختلافات درون جامعه شیعه
در همین شرایط، موضوع دیگری نیز در واکنشهای فعالان شیعه برجسته شده است: ادامه مناقشات هویتی و اجتماعی میان برخی طیفهای سادات و هزارهها.
در واکنش به بستهشدن مراکز اخیر، شماری از کاربران و فعالان شیعه این پرسش را مطرح کردهاند که چرا در شرایطی که نهادهای علمی، مذهبی و فرهنگی جامعه یکی پس از دیگری با محدودیت مواجه میشوند، بخشی از انرژی اجتماعی همچنان صرف اختلافات هویتی میان سادات و هزارهها میشود.
بحث میان سادات و هزارهها البته مسئلهای تازه نیست و طی سالهای گذشته نیز در مقاطع مختلف، بهخصوص در شبکههای اجتماعی، بالا گرفته است. این مباحث گاه به موضوعاتی مانند هویت قومی، جایگاه اجتماعی سادات، روایتهای تاریخی و مناسبات قدرت در درون جامعه شیعه کشیده شده است.
با وجود این، برجستهشدن دوباره این اختلافات در شرایط فعلی برای برخی فعالان نگرانکننده است؛ زیرا جامعهای که با مسائل مشترکی مانند وضعیت مراکز دینی، حق آموزش، مشارکت سیاسی و امنیت مذهبی روبهرو است، برای بیان مطالبات جمعی خود نیازمند سطحی از هماهنگی میان جریانهای مختلف است.
مجموعهای از پروندههای جداگانه یا یک روند تازه؟
تحولات چند هفته گذشته اکنون این پرسش را در برابر جامعه شیعه افغانستان قرار داده است که آیا مجموعه رخدادهای اخیر صرفاً نتیجه پروندههای مستقل مالکیتی، اداری و سیاسی است یا نشانه تغییر گستردهتری در نحوه برخورد حکومت طالبان با نهادهای شیعی.
برای پاسخ قطعی به این پرسش، لازم است مبانی حقوقی هر پرونده، اسناد مالکیت مراکز، احکام صادرشده و سیاست رسمی حکومت طالبان درباره جایگاه نهادهای مذهبی شیعه بهطور مستقل بررسی شود.
اما در سطح واقعیتهای قابل مشاهده، یک موضوع روشن است: طی مدت کوتاهی چندین مرکز مهم مرتبط با شیعیان افغانستان فعالیت عادی خود را از دست دادهاند؛ از تلویزیون تمدن و حوزه و دانشگاه خاتمالنبیین گرفته تا دفتر راه فردا، کمیسیون عالی شیعیان و مجتمع خاتمالانبیا.
همزمان، بازداشت شماری از روحانیان و چهرههای اجتماعی و ادامه ابهام درباره آینده برخی از این مراکز، نگرانی موجود را افزایش داده است.
در چنین شرایطی، بحثهای درونی درباره سادات و هزارهها نیز وجه دیگری از وضعیت کنونی جامعه شیعه را نشان میدهد: جامعهای که از یک سو با محدود شدن بخشی از زیرساختهای مذهبی، آموزشی و رسانهای خود روبهرو است و از سوی دیگر، هنوز با اختلافات و مناقشات هویتی درونی دستوپنجه نرم میکند.
این دو روند لزوماً علت یکدیگر نیستند، اما همزمانی آنها باعث شده است مسئله انسجام و توان نمایندگی مطالبات مشترک شیعیان، بار دیگر به یکی از موضوعات جدی در بحثهای درون این جامعه تبدیل شود.