شیعه نیوز | بلژیک در سال ۱۹۷۴ اسلام را به عنوان یکی از ادیان رسمی کشور به رسمیت شناخت؛ رنده عطیه، پژوهشگر مصری، در یادداشتی تازه در تارنمای «نونپست» با بررسی وضعیت مسلمانان این کشور، ضمن اشاره به دستاوردهای آنان در عرصههای اجتماعی، سیاسی و مذهبی، از افزایش اسلامهراسی، تبعیض و قدرتگیری جریانهای راست افراطی به عنوان مهمترین چالشهای پیش روی این جامعه سخن گفته است.
به گزارش «شیعه نیوز»، اسلام در سالهای اخیر به یکی از پررنگترین موضوعات مورد توجه رسانهها و محافل عمومی در بلژیک تبدیل شده است؛ حضوری که با وجود جایگاه رسمی این دین در ساختار حقوقی کشور، همچنان با موجی از نگرانیهای سیاسی، تبلیغات پوپولیستی و رشد گفتمانهای اسلامهراسانه همراه است. در حالی که مسلمانان در دهههای گذشته توانستهاند حضور خود را در عرصههای اجتماعی، آموزشی، مذهبی و حتی سیاسی تثبیت کنند، جریانهای راست افراطی همچنان از افزایش جمعیت مسلمانان به عنوان «تهدیدی برای هویت و امنیت بلژیک» یاد میکنند.
جمعیت مسلمانان و ریشههای حضور در بلژیک
برآوردهای غیررسمی نشان میدهد جمعیت مسلمانان بلژیک بین ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار نفر است و حدود ۷ تا ۸ درصد کل جمعیت این کشور را تشکیل میدهد. بخش عمده این جمعیت در بروکسل ساکن هستند؛ جایی که مسلمانان حدود ۲۳.۶ درصد جمعیت پایتخت را شامل میشوند. پس از آن، منطقه فلاندر در شمال و والونیا در جنوب در رتبههای بعدی قرار دارند.
سابقه حضور سازمانیافته مسلمانان در بلژیک به دهه ۱۹۶۰ بازمیگردد؛ دورهای که مهاجرانی از شمال آفریقا، خاورمیانه و آسیا برای کار و یافتن فرصتهای بهتر اقتصادی راهی کشورهای اروپایی شدند. در این میان، مهاجران مراکشی و ترک بیش از دیگران به بلژیک رفتند و به تدریج هسته اولیه جامعه مسلمان این کشور را شکل دادند. هرچند برنامه «کارگر مهمان» در سال ۱۹۷۴ لغو شد، بسیاری از این مهاجران از طریق قوانین الحاق خانواده، بستگان خود را به بلژیک آوردند و در این کشور ماندگار شدند.
به رسمیت شناخته شدن اسلام و ساختارهای رسمی
بلژیک در سال ۱۹۷۴ اسلام را به عنوان یکی از ادیان رسمی کشور به رسمیت شناخت؛ اقدامی که زمینهساز گسترش نهادهای مذهبی و آموزشی مسلمانان شد. حتی پیش از آن نیز در سال ۱۹۶۷، ملک بودوئن اول قطعه زمینی در نزدیکی مرکز بروکسل را برای ایجاد یک مرکز فرهنگی اسلامی در اختیار عربستان سعودی قرار داده بود تا امور دینی و اجتماعی مسلمانان ساماندهی شود.
در دهههای بعد، مسلمانان در بلژیک به برخی امتیازها و امکانات رسمی دست یافتند؛ از جمله تأمین مالی برخی مساجد، پرداخت حقوق امامان از سوی دولت، اختصاص فضاهای دفن ویژه مسلمانان، و امکان آموزش تعلیمات اسلامی در مدارس دولتی. همچنین صدها مسجد در این کشور فعالیت میکنند و مسلمانان از آزادی نسبی در برگزاری مناسک دینی برخوردارند.
رشد جمعیتی و تشدید نگرانیهای سیاسی
با افزایش جمعیت مسلمانان، نگرانیهایی نیز در بخشی از جامعه و جریانهای سیاسی بلژیک شدت گرفت. برخی مطالعات جامعهشناختی در دهه گذشته پیشبینی کرده بودند که اگر روند رشد جمعیتی ادامه یابد، مسلمانان ممکن است در دهههای آینده به اکثریت جمعیت بروکسل تبدیل شوند. این پیشبینیها به سرعت به دستاویزی برای محافل پوپولیست و راستگرا بدل شد تا نسبت به آنچه «موج اسلامی» مینامیدند هشدار دهند.
در همین حال، برخی گزارشها در بلژیک از گسترش حضور اجتماعی مسلمانان از طریق انجمنها و نهادهای مدنی سخن گفتند؛ حضوری که این پرسش را مطرح کرد که آیا در آینده نوعی «ستون اسلامی» مشابه ساختارهای سنتی مسیحی در جامعه بلژیک شکل خواهد گرفت یا نه. با این حال، پژوهشگران تأکید کردهاند که جامعه مسلمانان بلژیک یکدست نیست و از نظر قومی، مذهبی و فکری تنوع گستردهای دارد.
اسلامهراسی پس از ۱۱ سپتامبر و حملات بروکسل
روابط جامعه مسلمانان و دولت بلژیک پس از حوادث ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ وارد مرحلهای تازه شد. در این دوره، با افزایش نگاههای امنیتی و رشد گفتمانهای ضداسلامی، محدودیتهایی علیه برخی نمادهای مذهبی مانند نقاب و حجاب در اماکن عمومی اعمال شد. زنان مسلمان نیز در مواردی با آزار و فشار اجتماعی به دلیل پوشش خود مواجه شدند.
اوج این روند پس از حملات بروکسل در سال ۲۰۱۶ دیده شد؛ حملاتی که ۳۲ کشته و صدها زخمی بر جای گذاشت و به گفته ناظران، بهانهای برای تشدید حملات تبلیغاتی و سیاسی علیه مسلمانان شد. از آن زمان، گزارشهای متعددی از تبعیض در حوزه آموزش، اشتغال، مسکن و زندگی اجتماعی منتشر شده است. برخی دانشآموزان مسلمان به دلیل ترس از توهین و آزارهای نژادپرستانه از حضور در مدرسه خودداری میکردند و فشار بر دختران محجبه نیز افزایش یافت.
حضور سیاسی و اجتماعی مسلمانان
با وجود این فشارها، مسلمانان بلژیک در سالهای اخیر توانستهاند در سطوح مختلف سیاسی و اجتماعی حضور مؤثری داشته باشند. شماری از مسلمانان به مناصب مهم اجرایی، پارلمانی و محلی دست یافتهاند و در بروکسل و دیگر شهرها نقش قابل توجهی در ساختار قدرت دارند. حتی تشکیل یک حزب با هویت اسلامی نیز در بلژیک امکانپذیر شد و این حزب توانست در برخی انتخابات محلی کرسیهایی به دست آورد.
برخی ناظران این روند را نشانهای از ادغام موفق مسلمانان در جامعه بلژیک میدانند. به گفته آنان، جامعه مسلمانان با وجود دشواریها، توانسته است از ظرفیتهای قانونی و سیاسی موجود استفاده کند و جایگاهی قابل توجه در حیات عمومی کشور به دست آورد. در مقابل، جریانهای راست افراطی همین پیشرفت را دلیلی برای هشدار درباره «تغییر هویت بلژیک» قلمداد میکنند.
رشد راست افراطی و افزایش تبعیض
در سالهای اخیر، بهویژه با اوج گرفتن مسئلۀ مهاجرت و قدرتگیری احزاب راست افراطی، ادبیات ضداسلامی در بلژیک تندتر شده است. نهادهای نماینده مسلمانان نیز زیر فشار شدید سیاسی و رسانهای قرار گرفتهاند و برخی مقامهای دولتی حتی تلاش کردهاند مشروعیت یا نمایندگی این نهادها را زیر سؤال ببرند.
گزارشهای نهادهای ضدتبعیض نشان میدهد شکایتهای مربوط به تبعیض علیه مسلمانان در بلژیک در سالهای گذشته افزایش یافته است. هزاران مورد شکایت درباره توهین، تبعیض در استخدام، محدودیت در دسترسی به مسکن، و برخوردهای ناعادلانه علیه مسلمانان ثبت شده که بخش قابل توجهی از آنها به مرحله بررسی رسمی رسیده است.
تلاش برای تثبیت جایگاه در جامعه
با همه این چالشها، جامعه مسلمانان بلژیک همچنان در پی تثبیت جایگاه خود در ساختار اجتماعی و سیاسی کشور است. بسیاری از فعالان این جامعه بر این باورند که پیوندهای گسترده اجتماعی، حضور در نهادهای رسمی، و مشارکت سیاسی و مدنی، مهمترین پشتوانه برای مقابله با موج اسلامهراسی و تضمین استمرار حضور مسلمانان در بلژیک است.
در مجموع، تجربه مسلمانان در بلژیک تصویری دوگانه را ترسیم میکند: از یک سو، جامعهای که در آن مسلمانان توانستهاند به سطح بالایی از ادغام اجتماعی، مشارکت سیاسی و به رسمیت شناخته شدن حقوق دینی برسند؛ و از سوی دیگر، فضایی که همچنان با سوءظن، فشارهای رسانهای و رشد گفتمانهای راست افراطی علیه آنان همراه است.