شیعه نیوز | افزایش رطوبت و نفوذ آب به لایههای زیرین مسجد جامع عتیق اصفهان، بنایی با بیش از هزار سال قدمت و ثبت جهانی، نگرانیهای جدی درباره سلامت سازهای این اثر کمنظیر را برانگیخته و ضرورت اقدام فوری برای صیانت از آن را به اولویتی ملی تبدیل کرده است.
به گزارش «شیعه نیوز»، مسجد جامع عتیق اصفهان نهتنها یکی از شاخصترین نمونههای معماری اسلامی در ایران، بلکه سندی زنده از تحولات تاریخی، هنری و مذهبی این سرزمین است. این بنای سترگ که قرنها پابرجا مانده، امروز با تهدیدی خاموش اما جدی مواجه است؛ تهدیدی که از دل زمین و در قالب رطوبت، شبکههای فرسوده فاضلاب و تغییرات غیرکارشناسی پیرامون مسجد سر برآورده و ساختار آن را در معرض آسیب قرار داده است.
بررسیهای میدانی و گزارشهای کارشناسی حاکی از افزایش محسوس رطوبت در محدوده مسجد جامع عتیق اصفهان است؛ رطوبتی که در هفتههای اخیر با پر شدن چاههای جذبی اطراف بنا و نفوذ آب به کانالهای زیرزمینی، شدت بیشتری یافته است. این وضعیت باعث تجمع آب در زیر مسجد شده و فشار مضاعفی بر ساختار تاریخی آن وارد کرده است.
«امید علی صادقی» مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان، با اشاره به پیامدهای این وضعیت میگوید: نفوذ رطوبت موجب گسترش ترکها، بهویژه در شبستان غربی مسجد شده است؛ ترکهایی که پیشتر نیز وجود داشت اما اکنون نشانههایی از تشدید و پیشروی آنها مشاهده میشود. به گفته او، شواهد موجود نشان میدهد منشأ اصلی این رطوبت، فرسودگی و نشتی شبکه قدیمی فاضلاب پیرامون مسجد است؛ شبکهای که کارایی خود را از دست داده و به تهدیدی جدی برای بنا تبدیل شده است.این مشکل تنها به بخشهای زیرین محدود نمانده و آثار آن در عناصر شاخص مسجد نیز قابل مشاهده است. معاون میراثفرهنگی استان اصفهان با تأکید بر پدیده «رطوبت صعودی» تصریح میکند: بررسیهای تخصصی نشان میدهد این نوع رطوبت بر دیوارها، کفپوشها و حتی گنبدهای تاریخی مسجد جامع، از جمله گنبد نظامالملک و تاجالملک، تأثیر گذاشته است؛ موضوعی که در صورت تداوم، میتواند خسارات جبرانناپذیری به این اثر ثبت جهانی وارد کند.
سید روحالله سیدالعسگری همچنین اختلاف تراز کوچهها و گذرهای اطراف با سطح مسجد و تغییرات غیرکارشناسی در کفسازیها را از عوامل تشدید نفوذ رطوبت میداند و میافزاید: طی دهههای گذشته، تغییرات ناهماهنگ در شبکه لولهکشی و فاضلاب و نبود هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، شرایطی را ایجاد کرده که رطوبت بهراحتی به بدنه و پی بنا نفوذ میکند. به گفته او، نواقص جدی و نشتیهای مشهود در بخشهایی از شبکه فاضلاب منطقه، گواهی روشن بر بحرانی بودن وضعیت موجود است.در همین راستا، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان با تأکید بر ارزش تاریخی و جهانی مسجد جامع عتیق، حفظ سلامت این بنا را اولویتی غیرقابل چشمپوشی دانسته و بر لزوم اصلاح فوری شبکههای آسیبدیده آب و فاضلاب و پایش مستمر فنی بنا تأکید کرده است. منصور شیشهفروش معتقد است که هرگونه تعلل در اجرای اقدامات حفاظتی، میتواند آسیبهای موجود را تشدید کرده و فرآیند حفاظت از این میراث هزارساله را با چالشهای جدیتری روبهرو کند.
بحرانی که امروز در مسجد جامع عتیق اصفهان نمود پیدا کرده، تنها یک مسئله فنی یا مقطعی نیست؛ بلکه نشانهای روشن از ضعف نگاه پیشگیرانه در صیانت از میراث فرهنگی کشور است. بنایی که بیش از هزار سال دوام آورده و بهعنوان یکی از شاخصترین آثار ثبت جهانی ایران، بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی این سرزمین را نمایندگی میکند، نباید قربانی بیتوجهیهای تدریجی و تصمیمهای غیرکارشناسی شود. صیانت از چنین اثری، صرفاً به معنای مداخله در زمان بحران نیست، بلکه مستلزم پایش مستمر، مدیریت هماهنگ پیرامونی و درک حساسیتهای فنی آن در همه طرحهای شهری و زیرساختی است.مسجد جامع عتیق امروز این پرسش جدی را پیش روی متولیان قرار میدهد که چرا یکی از مهمترین نمادهای میراث اسلامی ایران، پیش از رسیدن به مرحله هشدار و بحران، در اولویت مراقبت قرار نگرفته است. تغییر تراز گذرها، فرسودگی شبکههای فاضلاب و نبود هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، همگی حاصل سالها غفلت انباشته است؛ غفلتی که هزینه آن اکنون بهصورت تهدید مستقیم بر پیکره یک اثر جهانی نمایان شده است.
ایران بهعنوان یکی از کهنترین تمدنهای جهان و دارنده جایگاهی برجسته در فهرست میراث جهانی یونسکو، بیش از هر چیز نیازمند نهادینهسازی فرهنگ حفاظت و صیانت مستمر از آثار تاریخی خود است. اعتبار جهانی میراث ایران تنها با ثبت آثار به دست نمیآید، بلکه با نحوه مراقبت، مدیریت و پاسخگویی در برابر تهدیدها سنجیده میشود. مسجد جامع عتیق اصفهان امروز یادآور این واقعیت است که اگر صیانت از میراث فرهنگی به اولویتی واقعی در سیاستگذاریها تبدیل نشود، هر اقدام اضطراری صرفاً درمانی موقت خواهد بود و خطر تکرار چنین بحرانهایی، دیگر آثار ارزشمند کشور را نیز تهدید خواهد کرد.مسجد جامع عتیق اصفهان، که قرنها حوادث طبیعی و تاریخی را پشت سر گذاشته، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه، همافزایی و اقدام مسئولانه است. مهار رطوبت، اصلاح زیرساختهای فرسوده و پایش علمی و مستمر بنا، نهتنها ضرورتی فنی، بلکه وظیفهای فرهنگی در قبال میراث مشترک بشری است؛ میراثی که حفاظت از آن، تضمین پیوند گذشته با آینده خواهد بود.