امام على عليه السلام :
الصِّدقُ لِسانُ الحَقِّ .
راستى، زبان حق است .
مشهور ميانه علما اين است كه «صدق» مطابق بودن خبر است با واقع و نفس الامر يعنى با حال چيزى كه خبر از آن داده شده فى نفسه قطع نظر از خبر كسى، و مخفى نيست كه واقع و نفس الامر را باعتبار اين كه ثابت است «حقّ» گويند زيرا كه «حقّ» بمعنى امر ثابت است و خصوص خداى عزّ و جل را كه «حقّ» گويند باعتبار اين است كه او ثابت على الاطلاق است و هرگز زوال باو راه نيابد بنا بر اين «صدق» آن است كه خبر مطابق باشد با حق كه عبارت از واقع و نفس الامر باشد، و ممكن است حمل اين كلام معجر نظام بر اين معنى باين كه مراد اين باشد كه صدق زبان واقع است يعنى مطابق بودن خبر است با زبان او كه اگر بالفرض واقع بزبان آيد و از خود خبر دهد بهمان نحو خبر دهد مثلا هرگاه زيد در واقع كاتب باشد پس اگر حال واقع زيد خبر از خود دهد خبر از كاتب بودن او خواهد داد پس اگر كسى گويد كه: زيد كاتب است راست گفته خواهد بود، باعتبار اين كه موافق گفته با خبر واقع، و اگر گويد كه: كاتب نيست، دروغ باشد باعتبار مخالفت با خبر واقع، و ممكن است كه مراد به «زبان حق» زبان حقّ تعالى باشد بر سبيل مجاز، و مراد تعبير از واقع و نفس الامر باشد بخبر حق تعالى يعنى صدق آنست كه خبر مطابق باشد با خبر حق تعالى يعنى اگر حق تعالى در آيات خبرى بدهد بر نحوى خواهد بود از ايجاب يا سلب، پس اگر خبر ما مطابق باشد با آن نحو صادق است و اگر نه كاذب، يا اين كه مراد بزبان حق تعالى علم او باشد مجازا و مراد اين باشد كه صدق آن است كه خبر مطابق باشد با آنچه در علم خداست از حال آن شيء چنانكه بعضى از علماء واقع و نفس الامر را عبارت از علم حق تعالى گرفته اند.
اگر كسى گويد كه: خبر حق تعالى در واقعه كه خبر از آن نداده باشد و همچنين علم او معلوم نيست كه بر چه نحو باشد پس صدق و كذب در آنجا چون ظاهر شود؟
جواب گوئيم كه: اگر به بديهه يا برهان حال شيء معلوم باشد خبر حق تعالى و علم او در آنجا معلوم باشد كه موافق است با حكم بديهه و برهان و بر خلاف آن نتواند بود، و در جائى كه راهى بداشتن آن نباشد چنانكه خبر و علم حق تعالى در آنجا معلوم نباشد صدق و كذب خبر نيز معلوم نتواند شد بلكه آنچه معلوم است همين است كه اگر موافق باشد با خبر حق تعالى يا علم او صادق خواهد بود و اگر نه كاذب، و تشخيص اين كه واقع كدام است نتواند كرد، و ممكن است كه: معنى كلام اين باشد كه «صدق» يعنى صادق زبان ثابت است يعنى زبانى است كه ثابت باشد و اگر مكرّر خبر از يك واقعه بدهد بيك نحو بدهد بىتغيير و زياده و نقصان به خلاف دروغگو كه مكرّر خبر از يك واقعه كه بدهد نمى شود كه در خبر او اختلافات نباشد بلكه بسيار است كه خبرى دهد و باندك فاصله نقيض آنرا خبر دهد، و ممكن است كه «حقّ» عبارت از همان خبر صادق باشد زيرا كه خبر صادق را چنانكه «صادق» گويند «حق» نيز گويند و مراد اين باشد كه راستى از براى خبر راست به منزله زبان آن است كه گوئيا خبر راست زبانى دارد كه با مردم سخن گويد و در دلها اثر مي كند بخلاف خبر دروغ كه اثرى در دل نكند پس گوئيا زبان ندارد اين است آنچه بخاطر فاتر رسيد از احتمالات در شرح اين كلام و هر يك خالى از دورئى نيست و اللّه أعلم بحقيقة المرام.
غرر الحكم 275