رپورتاژ آگهی | وجود نظرهای متفاوت درباره خرید و فروش ارزهای دیجیتال یکی از چالشهایی است که کاربران زیادی را درگیر خود کرده است. از آنجایی که ابهامات شرعی و قانونی بسیاری در این زمینه وجود دارد، سوالاتی مانند «آیا خرید بیتکوین حلال است؟»، «معامله با ارزهای دیجیتال چه حکمی دارد؟» و «درآمد حاصل از استخراج رمزارز هایی مانند لایت کوین مشروع است یا خیر؟» مطرح میشود. از همین رو در ادامه به بررسی دیدگاههای فقهیوحقوقی و همچنین دیدگاه فقها در مورد زکات و خمس در معاملات ارزی میپردازیم.
رمزارزها و فناوری بلاکچین با سرعت چشمگیری گسترش یافتهاند و پرسشها و چالشهای تازهای در حوزه فقه و شریعت ایجاد کردهاند. به همین دلیل، فقها با توجه به گستردگی مسائل مالی و اقتصادی، به بررسی مشروعیت و احکام رمزارزها پرداختند.
در واقع پرسش اصلی این است که آیا رمزارزها از دیدگاه فقهی «پول» یا «مال» محسوب میشود و معاملات خرید و فروش آن صحیح است یا در دسته معاملات باطل قرار میگیرد.
سه محور اصلی که فقه در مواجهه با رمزارزها مدنظر قرار میدهد عبارتاند از:
پذیرش امور عقلایی در صورتی که مفسده یا نهی شرعی وجود نداشته باشد.
بررسی معاملات و عقود مرتبط با رمزارزها.
توجه به عرفی بودن مفهوم پول.
ارزهای دیجیتال متنوعی وجود دارند که هرکدام از نگاه فقها و مراجع مختلف، احکام و دیدگاههای متفاوتی را به همراه داشتهاند و همین مسئله گاهی معضلاتی در تصمیمگیری برای خرید یا نخریدن ارزهای دیجیتال ایجاد کرده است. در ادامه، به بررسی ارزهای دیجیتال مثل بیت کوین، بایننس کوین، لایت کوین و حتی کسب سود در بازار فیوچرز و معاملات آتی دائمی یا CFD میپردازیم.
از آنجایی که فتواهای صریح و خاصی در این مورد از سمت رهبر معظم انقلاب، منتشر نشده است، براساس پرسش و پاسخ هایی که در دفتر مقام رهبری در ارتباط با معاملات فیوچرز ارائه شده، صحبت میکنیم.
مسئله این بوده که آیا سود و فعالیت در بازارهای فیوچر اشکال شرعی دارد؟ به طور مثال گرفتن سود از نوسانات بازار میتواند قانونی و مجاز باشد؟ آیا خرید و فروش لایت کوین، بیت کوین، تتر و… مجاز است؟
پاسخ اینگونه دادهشده که از این منظر که قانون مدون و مصوبی در این باره وجود ندارد، افراد باید به شخص مجتهد واجد شرایط مراجعه نمایند.
اما در نهایت معاملات فیوچرز اگر برای انجام معامله در زمان معین و تعیین شدهای باشد، موردی ندارد. در ادامه اگر معاملات واقعی صورت نگیرد و صرفاً بر اساس پیشبینی نوسانات قیمت باشد، طبق احتیاط واجب، درآمد حاصل از آن مشروع نیست.
در ادامه میتوان نتیجه گرفت که معاملات فیوچرز ارز دیجیتال که صرفاً بر اساس پیشبینی نوسانات قیمت انجام میشوند، از نظر شرعی اشکال دارند. بنابراین، برای اطمینان از حکم شرعی دقیق، توصیه میشود که با مرجع تقلید خود مشورت کنید.
اما برای خرید و فروش رمزارزها، استفاده از یک صرافی ارز دیجیتال معتبر اهمیت زیادی دارد. این صرافیها بستری امن برای تبادل رمزارزها با پول فیات یا دیگر رمزارزها را فراهم میکند و در نهایت شفافیت معاملاتی آنها میتواند به کاهش ابهامات شرعی کمک کند.
دیدگاه بخصوصی از سمت آیتالله مکارم شیرازی برای معامله و خرید و فروش ارزهای دیجیتال مطرح نشده، اما در سایت ایشان پرسخ و پاسخهایی در مورد بیان شده است:
«آیا پولهای مجازی مانند بیت کوین حلال است»
در جواب پاسخ داده شده که از آنجایی که منشا استخراج بیت کوین مشخص نیست و از سمت هیچ دولتی اعتبار آن پذیرفته نشده و سو استفادههای زیادی از این ارز میشود، پس معامله آن جایز نیست.
بر اساس پرسش از این مرجع تقلید در سایت هدانا، این سوال مطرح شده که حکم معاملات بیت کوین چیست؟
در پاسخ گفته شده:
ورود به این معاملات اشکال دارد.
و در ادامه نیز بیان شده که حوزههای علمیه باید به مسائل روز مانند ارز دیجیتال آشنا باشند تا بتوانند در این زمینهها راهنمایی درست را به مردم ارائه کنند.
یکی از بحثهای اصلی در زمینه رمزارزها، ارزش و کارکرد پول است. بهدلیل عدم ثبات و پشتوانه رمزارزها، درباره بیتکوین میان علما دیدگاههای متفاوتی وجود دارد و برخی آن را نه معادل پول فیات و نه در جایگاه پول واقعی میدانند. اما ارزهای دیجیتالی با پشتوانه دارایی مانند طلا، معمولاً با نگاه مثبتتری بررسی میشوند و امکان معامله آنها بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. این موضوع بهدلیل هماهنگی با مقاصد شریعت اسلام، فراهم کردن زمینه حذف ربا، رعایت عدالت، ایفای نقش پول و قابلیت ذخیره ارزش، بیشتر مورد پذیرش قرار گرفته است.
اما رمزارزهای پرطرفداری مانند بیتکوین، بایننس کوین، تتر، لایتکوین و…. بهدلیل حجم بالای تراکنشها و سرمایهگذاریها، از سوی مراجع تقلید با ابهامات فراوانی مواجه شدهاند و بهتر است هر فرد با مراجعه به مرجع تقلید خود، این مسائل را بهطور کامل پیگیری کند.
معاملات ارز دیجیتال باید از نظر شرعی بررسی شوند. اگر شفاف و بدون ربا باشند، خرید و فروش آن جایز است. اما وقتی ارزش دارایی به نصاب برسد، (یعنی مقدار یا ارزش آن به حدی برسد که طبق شرع، زکات یا خمس بر آن واجب شود) باید بر اساس حکم واجب میزان ۲.۵٪ زکات برای مال خود بپردازیم و در این صورت درآمد حلال ما نیز شامل خمس خواهد شد. علاوه بر آن، تکالیف مالی مثل مالیات نیز باید رعایت شود.
در نهایت میتوان گفت که هنوز هیچ حکم واحد و روشنی درباره خرید و فروش ارزهای دیجیتال وجود ندارد و همین مسئله باعث شده افراد دچار ابهام و تردید شوند. بعضی از مراجع نیز به دلیل ابهام، نبود پشتوانه و سوءاستفادههای احتمالی، معامله ارزهایی مانند بیت کوین، تتر، لایت کوین و…. را جایز نمیدانند؛ اما برخی دیگر به طور صریح چنین چیزی را اعلام نکردهاند. با این حال اگر معاملات در بستری شفاف انجام شود، ربا و ابهامی وجود نداشته باشد و تکالیف شرعی مانند خمس و زکات هم رعایت شود، امکان مشروعیت بیشتری برای انجام این معاملات وجود دارد. بنابراین توصیه میشود هر فرد پیش از ورود به این حوزه، نظر مرجع تقلید خود را جویا شود تا دچار مشکلات شرعی نشود.