فضایل زیارت اربعین 

محقق : دکتر صادق یادگاری

شیعه نیوز | فضایل زیارت اربعین 
  
 اربعین، چهلمین روز شهادت امام حسین علیه السلام است که جان خود و یارانش رافدای دین کرد. از آنجا که گرامیداشت خاطره شهید و احیاء اربعین وی،زنده نگهداشتن نام و یاد و راه اوست و زیارت، یکی از راه های یاد و احیاء خاطره است، زیارت امام حسین«ع» بویژه در روز بیستم ماه صفر که اربعین آن حضرت است، فضیلت بسیاردارد.  
   
امام حسن عسکری‏«ع‏» در حدیثی علامتهای‏ «مؤمن‏» را پنج چیز شمرده است: نماز پنجاه و یک رکعت، زیارت اربعین، انگشتر کردن در دست راست، پیشانی بر خاک نهادن ‏و«بسم الرحمن الرحیم » را در نماز، آشکارا گفتن:«علامات المؤمن خمس:صلاهٔ احدی و خمسین وزیارهٔ الاربعین..» (۱) زیارت اربعین که در این روز مستحب است، در کتب دعا آمده است‏و به اینگونه شروع می‏ شود: «السلام علی ولی الله و حبیبه...»که این متن، از طریق‏ صفوان جمال از امام صادق‏«ع‏» روایت ‏شده است.

زیارت دیگر آن است که جابر بن‏ عبد الله انصاری در این روز خوانده است و متن زیارت بعنوان زیارتنامه آن امام در نیمه‏ ماه رجب نقل شده و با جمله‏«السلام علیکم یا آل الله...» شروع می ‏شود. (۲) مورخان نوشته ‏اند که جابر بن عبد الله انصاری،همراه عطیه عوفی موفق شدند که درهمان اولین اربعین پس از عاشورا به زیارت امام حسین‏«ع‏» نائل آیند. 

وی که آن هنگام ‏نابینا شده بود، در فرات غسل کرد و خود را خوشبو ساخت و گامهای کوچک برداشت تاسر قبر حسین بن علی‏«ع‏»آمد و با راهنمایی عطیه، دست روی قبر نهاد و بیهوش شد،وقتی به هوش آمد، سه بار گفت: یا حسین! سپس گفت:«حبیب لا یجیب حبیبه...»آنگاه ‏زیارتی خواند و روی به سایر شهدا کرد و آنان را هم زیارت نمود. (۳) زیارت پیاده آنچه در راه طلب خسته نگردد هرگز پای پر آبله و بادیه پیمای من است غیر از عشق و محبت،که پای زائر را پیاده به مرقد حسین‏«ع‏» می‏ کشاند و رنج ‏سفر وخوف و خطر را به جان می‏خرد، پیاده روی برای زیارت سید الشهدا، ثواب بسیار دارد ومورد تاکید پیشوایان دین است.

امام صادق‏«ع‏» فرموده است: «من خرج من منزله یرید زیارهٔ قبر الحسین بن علی‏«ع‏»ان کان ماشیا کتبت له بکل خطوهٔ حسنهٔ و محا عنه سیئهٔ...» (۴)

هر کس به قصد زیارت امام حسین‏«ع‏»، پیاده از خانه‏اش خارج شود،خداوند در مقابل هرگام، برای او حسنه‏ای می‏نویسد و گناهی از او می‏زداید. یکی از زائران همیشگی حسین‏ «ع‏» که هر ماه آن حضرت را زیارت می‏ کرده، به خاطر پیری و ناتوانی، یک بار نتوانست برود. نوبت بعد که پیاده پس از چند روز راهپیمایی به‏ حرم می‏رسد و سلام می‏دهد و نماز زیارت می‏ خواند، در خواب، آن حضرت را می‏ بیند که به وی می‏گوید: چرا به من جفا کردی، تو که نیکوکار بودی... (۵) این شدت عنایت ائمه‏ را به زائر پیاده می‏ رساند.

معاویهٔ بن وهب (از اصحاب امام صادق علیه السلام) می‏ گوید: خدمت آن حضرت رسیدم.در مصلای خود در خانه‏ اش نشسته بود و پس از نماز باخداوند راز و نیاز می‏ کرد.از جمله(در دعا نسبت به زائران قبر حسین‏«ع‏») می‏گفت: «خدای زائران قبر حسین را بیامرز، اینان که در این راه، پول خرج می‏کنند، بدن های خود را در این راه در معرض قرار می ‏دهند...خدایا رحمت کن بر چهره‏ هایی که آفتاب، رنگ آنهارا تغییر داده، صورت هایی که متوجه قبر ابا عبد الله است، چشمه ایی که در محبت ما اشک‏ می‏ریزد... خدایا این جانها و بدنها را به تو می ‏سپارم، تا کنار حوض کوثر به هم برسیم...» (۶) این سنت زیارت پیاده، از زمان ائمه بوده و تاکنون نیز ادامه دارد و اجر بیشماری برای‏ آن نقل شده است. 

فاضل دربندی می‏نویسد: این پیاده بودن،یا به جهت فقیر بودن زائراست که نشان می‏ دهد این زیارت،برخاسته از شوق و محبت است، یا به جهت آنست که‏زائر،خود را در برابر سلطان اقلیم جوانمردی و خورشید سپهر عصمت و شهادت کوچک‏می‏شمارد و در راه او،رنج‏سفر پیاده را بر خود هموار می‏کند و هر دو ارزشمند است. (۷) در عراق،از سالها پیش چنین رسم است که هیئت ها، دسته‏ ها و کاروان هایی کوچک یا بزرگ، در ایام خاصی از بصره، بغداد و عمدتا از نجف، برای زیارت کربلا پیاده حرکت ‏می‏ کنند. بویژه در ایام زیارتی خاص مثل نیمه شعبان، اول رجب، ایام عاشورا و اربعین‏ بیشتر و پر شکوهتر است و اغلب، راه کنار ساحل فرات را انتخاب می‏کنند که از نجف تا کربلا ۱۸ فرسنگ است و چند روز طول می‏ کشد. 

در این کاروانهای زیارتی پیاده، علمای ‏بزرگ هم شرکت می‏کردند، همچون میرزای نایینی،آیهٔ ا...کمپانی،سید محسن امین،وبسیاری از علمای معاصر.در این مسیر،دیدار با عشایر و فعالیتهای تبلیغی هم انجام‏می‏گرفت و شعارهایی هم مطرح می‏شد و روضه‏خوانی برگزار می‏گشت. در ایام حکومتها بعثیها،این پیاده روی های پر شکوه، آن هم از طریق جاده غیر رسمی‏کنار فرات،رنگ مبارزه و مخالفت با رژیم عراق هم به خود می‏گرفت و یک بار هم در ایام اربعین حسینی در سال ۱۳۹۷ ق. به درگیریهای سخت میان نیروهای بعثی با انقلابیون ‏شیعه و کاروان های زیارتی در طول راه و در حرم ابا عبد الله الحسین‏«ع‏» انجامید و کشته‏ ها ومجروحان بسیاری داد، (۸) و به‏«اربعین خونین‏» معروف شد. در کوی عشق، درد و بلا کم نم ی‏شود از باغ خلد، برگ و نوا کم نمی‏شود تیغ شهادتست دل گرم را علاج این تشنگی به آب بقاء کم نمی‏شود قاصد،تسلی دل عاشق نمی‏ دهد شوق حرم به قبله نما، کم نمی‏شود (۹) زیارت رجبیه زیارتنامه‏ ای که با کیفیت ‏خاص خطاب به حسین بن علی‏«ع‏»و شهدای کربلا در روزاول ماه رجب و نیمه شعبان خوانده می‏شود و متن آن در کتب دعا و زیارت آمده است. (۱۰) در ادامه این زیارتنامه، متنی خطاب به شهدای کربلا با ذکر نام آنها آمده است و شامل ۷۵اسم است. 
منبع این زیارت،«اقبال‏»سید بن طاووس است و با زیارت ناحیه مقدسه که آن‏هم مشتمل بر اسامی شهدای کربلاست،نقاط مشترک و اسامی متفاوت دارد.در پایان این‏زیارتنامه،تعبیرهایی چون: ربانیون،برگزیدگان خدا،ویژگان الهی،شهدای در راه دعوت‏به حق،یاوران وفادار و جان نثار، سعادتمندان کامیاب و شرافتمندان آخرت،در باره‏ا صحاب امام حسین‏«ع‏» به کار رفته است. این زیارت و زیارت ناحیه مقدسه،از منابع‏شناسایی نام آن اصحاب شهید به شمار می‏آیند. (۱۱) زیارت عاشورا از زمانهای بسیار مناسب و با فضیلت برای زیارت امام حسین‏«ع‏»، روز عاشوراست، چه به صورت حضوری و رفتن به دیدار مرقد سید الشهدا«ع‏»در کربلا و چه خواندن‏ زیارتنامه از دور. امام صادق‏«ع‏» فرمود:«من زار الحسین‏«ع‏» یوم عاشورا وجبت له‏الجنهٔ‏». (۱۲) 

کسی که حسین‏«ع‏»را روز عاشورا زیارت کند،بهشت برای او واجب است.درحدیث دیگری زیارت آن روز، مانند به خون خویش غلتیدن پیش روی آن حضرت‏به شمار آمده است:«من زار قبر الحسین یوم عاشورا کان کمن تشحط بدمه بین یدیه‏» (۱۳) . متن زیارتنامه‏ای هم که از سوی ائمه دستور به خواندن آن داده شده به‏«زیارت ‏عاشورا» شهرت یافته است و خواندن همه وقت و همه روز آن،آثار و برکات زیادی دارد. این زیارت را امام باقر«ع‏»به علقمهٔ بن محمد حضرمی آموخته که هر گاه خواست از دور وبا اشاره آن امام را زیارت کند، پس از دو رکعت نماز زیارت، چنین بخواند:«السلام علیک‏یا ابا عبد الله،السلام علیک یابن رسول الله...» (۱۴) تا آخر،که در کتب زیارت آمده است.این‏زیارت،تجدید عهد همه روزه پیرو حسین بن علی‏«ع‏» با مولای خویش است که همراه با«تولی‏»و«تبری‏»است و خط فکری و سیاسی زائر را در برابر دوستان و دشمنان اسلام واهل بیت، ترسیم می‏ کند و اعلام همبستگی و سلم و صلح با موافقان راه حسین‏«ع‏» و اعلان ‏جنگ و مبارزه با دشمنان حق است. 

«زیارت عاشورا» ولایت‏خون و برائت‏ شمشیر است‏ و تسلیم دل و یاری در صحنه است، تا عشق درونی به جهاد بیرونی بیانجامد و نفرت قلبی‏ به برائت علی برسد. زیارت عاشورا، منشور«تولی‏» و«تبری‏» نسبت به جریان حق و باطل‏در همه جا و همه زمانهاست. زیارت کربلا از مقدسترین و با فضیلت‏ترین زیارتهایی که در فرهنگ دینی و روایات اسلامی بیان ‏شده است، زیارت قبر سید الشهدا«ع‏» در کربلاست و برای زیارت هیچ امامی،حتی‏زیارت قبر رسول خدا«ص‏»به این اندازه سفارش و دستور نیست.در احادیث،گاهی‏زیارت امام حسین‏«ع‏» از زیارت کعبه هم برتر و بالاتر به حساب آمده و برای زیارت آن ‏حضرت، پاداشی برابر دهها و صدها حج و عمره بیان شده است و لحن روایات،بگونه ‏ای‏ است که آن را برای یک شیعه در حد یک‏«فریضه‏» می‏ شمارد و ترک آن را ناپسند می‏داند وهیچ عذر و بهانه و خوف و خطر را مانع از آن به حساب نمی‏ آورد و ترک آن را جفامی‏داند.از امام صادق‏«ع‏» روایت است: «زیارهٔ الحسین بن علی واجبه علی کل من‏یقر للحسین بالامامهٔ من الله عز و جل‏» (۱۵) زیارت حسین بن علی‏«ع‏»،بر هر کس که او را ازسوی خداوند،«امام‏»می‏داند واجب است. میان عقیده به امامت و دیدار امام(چه در حال حیات و چه پس از مرگ)نوعی ملازمه‏است و در روایات،به این نکته اهمیت داده شده است.زیارت خائفانه سید الشهدا هم ارج‏ بیشتر و ثواب افزون تری دارد. 

این،هم نشانه تاثیر اجتماعی‏«زیارت‏»و هم میزان عشق وفداکاری‏ «زائر» است. امام صادق‏«ع‏» به‏ «ابن بکیر» که سخن از خوف و هراس در راه‏زیارت سید الشهدا می‏گفت، فرمود: آیا دوست نداری که خداوند، تو را در راه ما ترسان‏ببیند؟... (۱۶) و در حدیثی که زراره از امام باقر«ع‏»در باره زیارت خائفانه آن حضرت‏می‏پرسد، حضرت پاسخ می‏دهد:خداوند،از هراس قیامت،ایمنش می‏دارد. (۱۷) امام‏صادق‏«ع‏»نیز به ‏«محمد بن مسلم‏» که با خوف و هراس به زیارت سید الشهدا می ‏رفت، فرمود:هر چه مساله دشوارتر و پر مخاطره‏تر باشد،پاداش زیارت هم به اندازه آن است وهر کس خائفانه قبر آن حضرت را زیارت کند، خداوند،هراس او را در روز قیامت،ایمن‏می‏سازد:«ما کان من هذا اشد فالثواب فیه علی قدر الخوف و من خاف فی اتیانه آمن الله‏روعته یوم یقوم الناس لرب العالمین...» (۱۸) در حدیث مفصلی، امام صادق‏«ع‏»به ثوابهای آن‏اشاره کرده،می‏فرماید:کسی که هنگام زیارت آن حضرت، دچار ستم سلطانی شود و او رادر آنجا بکشند،با اولین قطره خونش،همه گناهانش بخشوده می‏شود و هر که در این راه ‏به زندان افتد،در مقابل هر روزی که زندانی و اندوهگین گردد،در قیامت برایش یک شادی است،و اگر در راه زیارت،کتک بخورد،برای هر ضربه‏ای یک حوری بهشتی است‏و در برابر هر درد و رنجی که بر جسمش وارد می‏شود، یک‏«حسنه‏»برای اوست. (۱۹) ومی‏فرماید:«من اتی قبر الحسین عارفا بحقه غفر الله ما تقدم من ذنبه و ما تاخر». (۲۰) هر که‏عارفانه قبر سید الشهدا را زیارت کند،خداوند گناهان گذشته و آینده‏اش را می‏آمرزد. 

آری...برای رسیدن به کربلا، باید اراده‏ای آهنین،قلبی شجاع،عشقی سوزان داشت ودر این سفر، باید ره توشه‏ ای از صبر و یقین، پاپوشی از«توکل‏»، سلاحی از«ایمان‏» ومرکبی از«جان‏» داشت تا به منزل رسید، چرا که راه کربلا، از«صحرای عشق‏»و«میدان‏فداکاری‏» و پیچ و خم خوف و خطر می‏گذرد.پاداشهای زیارت کربلا نیز شگفت است. ازقبیل: پاداش نبرد در رکاب پیامبر و امام عدل،اجر شهیدان بدر،ثواب حج و عمره مکرر،پاداش آزاد کردن هزار بنده و آماده کردن هزار اسب برای مجاهدان راه خدا و... (۲۱) البته‏تفاوت اجر و ثواب،به معرفت زائر و کیفیت زیارت و شرایط اجتماعی هم بستگی دارد. کربلا،از یک سو، سمبل مظلومیت اهل بیت و امامان شیعه است،از سویی دیگر مظهردفاع بزرگ آل علی و عترت پیامبر از اسلام و قرآن.توجه و روی آوردن به مزارسید الشهدا،در واقع تکرار همه روزه و همواره حق و یادآوری مظلومیت است. اگر کعبه وحج و نماز و جهادی هم باقی مانده است،به برکت‏ شهید عاشوراست که احیاگر دین شد واسلام، تا همیشه مدیون‏«ثار الله‏»است.
 
 ( اقتباس از تحقیق و مقالات ...).
   پی‏نوشتها
۱-بحار الانوار،ج ۹۸،(بیروت)ص ۳۲۹،المزار،شیخ مفید،ص ۵۳.
۲-مفاتیح الجنان،زیارت اربعین.
۳-منتهی الآمال،ج ۱،حوادث اربعین،نفس المهموم ص ۳۲۲،بحار الانوار،ج ۹۸،ص ۳۲۸.
۴-بحار الانوار،ج ۹۸،ص ۲۸،المزار،شیخ مفید،ص ۳۰.
۵-همان،ص ۱۶.
۶-همان،ص ۵۲ و ۸.
۷-اسرار الشهادهٔ،فاضل دربندی،ص ۱۳۶،(چاپ سنگی)
۸-شرح مبسوط ماجرا در کتاب‏«انتفاضهٔ صفر الاسلامیه‏»از رعد الموسوی آمده است.
۹-کلیات صائب تبریزی،غزل ۱۵۲۳.
۱۰-بحار الانوار،ج ۹۸(بیروت)ص ۳۳۶،مفاتیح الجنان،ص ۴۳۸.
۱۱-به بحث تحلیلی و مقایسه‏ای بین این دو متن،و نیز میزان صحت و استناد این دو زیارت در کتاب‏«انصار الحسین‏»،محمد مهدی شمس الدین،مراجعه کنید.
۱۲-کامل الزیارات،ص ۱۷۴،المزار،شیخ مفید،ص ۵۲.
۱۳-همان(کامل الزیارات).
۱۴-همان،ص ۱۷۶،بحار الانوار،ج ۹۸،ص ۲۹۱.
۱۵-وسائل الشیعه،ج ۱۰،ص ۳۴۶،امالی صدوق،ص ۱۲۳.در«مزار»شیخ مفید،ص ۲۶ چنین است(از امام‏باقر«ع‏»):مروا شیعتنا بزیارهٔ قبر الحسین بن علی‏«ع‏»فان اتیانه مفترض علی کل مؤمن یقر للحسین علیه السلام بالامامهٔ‏من الله عز و جل.
۱۶-همان،۳۴۵،بحار الانوار،ج ۹۸،ص ۱۱.
۱۷-کامل الزیارات،ص ۱۲۵،وسائل الشیعه،ج ۱۰،ص ۳۵۶.
۱۸-وسائل الشیعه،ج ۱۰،ص ۳۵۷،بحار الانوار،ج ۹۸،ص ۱۱،کامل الزیارات،ص ۱۲۷.
۱۹-کامل الزیارات،ص ۱۲۴(نقل به تلخیص).
۲۰-امالی صدوق،ص ۱۹۷.
۲۱-در منابعی همچون:کامل الزیارات،وسائل الشیعه،بحار الانوار،ثواب الاعمال و...احادیثش آمده است.
۲۲-وسائل الشیعه،ج ۱۰،ص ۴۱۴.
۲۳-بحار الانوار،ج ۹۸،ص ۱۴۲. 
۲۴-مشفقی دهلوی.
۲۵-برای تحقیق پیرامون سند این زیارت و صحت آن،ر.ک:«انصار الحسین‏»،ص ۱۴۶ تا ۱۶۲.در ضمن،در ج ۴۵،بحار الانوار،ص ۶۵ نیز این زیارت آمده است.
۲۶-برای مطالعه در تحلیل محتوایی زیارتنامه‏ها،ر.ک:مقالات زیارت در مجله‏«پیام انقلاب‏». سال ۱۳۶۵.از شماره‏۱۷۲ تا ۱۸۱ به قلم نگارنده.
۲۷-مفاتیح الجنان،ص ۴۲۷ به نقل از مصباح المتهجد،شیخ طوسی.
۲۸-چشمه خورشید(مجموعه مقالات کنگره امام خمینی و فرهنگ عاشورا)،ج ۱،ص ۹۷، مقاله‏«ادبیات عاشورا».
۲۹-از جمله در بحار الانوار،ج ۹۸،ص ۲۰۳ و ۲۰۸. 
۳۰-تاریخ الاسلام،ذهبی،ج ۵،ص ۱۱۸.
۳۱-بحار الانوار،ج ۴۵،ص ۱۱۶،اثبات الهداهٔ،ج ۵،ص ۱۸۸.
۳۲-همان،ص ۱۲۵.
۳۳-برای شرح حال او ر.ک:اعیان الشیعه،ج ۷،ص ۸۷. 
۳۴-انصار الحسین،ص ۷۳.
۳۵-بحار الانوار،ج ۴۵،ص ۴۰.
۳۶-اعیان الشیعه،ج ۱،ص ۶۳۵.
۳۷-حیاهٔ الامام زین العابدین،ص ۱۶۶.
۳۸-از جمله‏«الامام زین العابدین‏»،عبد الرزاق المقرم،«حیاهٔ الامام زین العابدین‏»،باقر شریف القرشی،«سیرهٔ‏الائمهٔ الاثنی عشر»هاشم معروف الحسنی،«بحار الانوار»ج ۴۶،«زندگانی زین العابدین‏»سید جعفر شهیدی و....
۳۹-الحسین فی طریقه الی الشهاده،ص ۶۵.
۴۰-درباره مقامات معنوی زینب و ویژگیهایش،ر.ک:«الخصائص الزینبیه‏»از سید نور الدین جزایری.
۴۱-درباره زندگینامه حضرت زینب،از جمله ر.ک:«بطلهٔ کربلا»عایشه بنت الشاطی،که با نام‏«زینب،بانوی قهرمان‏کربلا»به قلم حبیب الله چایچیان و مهدی آیت الله زاده ترجمه شده است.
۴۲-قادر طهماسبی(فرید.
۴۳-حیاهٔ الامام الحسین،ج ۳،ص ۲۹۸.