شیعه نیوز | جامعه ایران برای دهه‌ها جامعه‌ای مذهبی شناخته شده است. کودکان از سال‌های نخست مدرسه با آموزش‌های دینی روبه‌رو می‌شوند و این آموزش‌ها تا دانشگاه ادامه می‌یابد. رسانه‌ها، مناسبت‌های رسمی، برنامه‌های فرهنگی و بسیاری از نهادهای اجتماعی نیز به‌طور مستمر درباره دین، ارزش‌های اخلاقی و احکام مذهبی سخن می‌گویند. بااین‌حال مشاهده زندگی روزمره نشان می‌دهد که میان این حضور گسترده دین در نهادهای رسمی و جایگاه آن در زندگی بخشی از مردم به‌ویژه جوانان فاصله‌ای ایجاد شده است.
به گزارش «شیعه نیوز»، تغییر پوشش، کاهش مشارکت در برخی مراسم مذهبی، گسترش انتقاد از روایت‌های رسمی دین، افزایش بی‌تفاوتی نسبت به احکام و شکل‌گیری فضاهای اختصاصی مانند کافه‌ها، تورها و جمع‌های مذهبی، نشانه‌هایی از این فاصله‌اند. این وضعیت را نمی‌توان صرفا با واژه «بی‌دینی» توضیح داد زیرا جامعه با پدیده‌ای چندلایه روبه‌رو است: گروهی به‌صورت جدی از دین فاصله گرفته‌اند، گروهی همچنان باورمندند اما به نهادهای رسمی اعتماد ندارند و گروهی دیگر دینداری را به مسئله‌ای شخصی و خصوصی تبدیل کرده‌اند. این گزارش که توسط محمود لطفعلی خانی انجام انجام گردیده می‌کوشد واقعیت‌ها و علل این تحول را بررسی کرده و راهکارهایی برای بازسازی ارتباط میان دین و نسل جدید ارائه دهد.
صبح دانش‌آموزی در مدرسه درباره اصول دین، احکام و زندگی شخصیت‌های مذهبی درس می‌خواند. هنگام بازگشت به خانه از کنار بیلبوردهای مناسبتی عبور می‌کند و در تلویزیون و فضای رسمی نیز برنامه‌هایی با موضوع دین می‌بیند. چند سال بعد همین دانش‌آموز وارد دانشگاه می‌شود، جایی که آموزش‌های مذهبی همچنان بخشی از برنامه درسی و فرهنگی اوست.
اما کافی است همان جوان عصر یک روز در خیابان‌های شهر قدم بزند، وارد یک مرکز خرید یا کافه شود و با دوستانش گفت‌وگو کند. آنجا با تصویری متفاوت روبه‌رو می‌شود: پوشش‌ها و سبک‌های زندگی متنوع‌تر شده‌اند، برخی جوانان نسبت به مراسم و احکام مذهبی بی‌تفاوت‌اند و بعضی حتی خود را غیردینی معرفی می‌کنند. در کنار این تغییرات، کافه‌های مذهبی، تورهای زیارتی مخصوص جوانان و جمع‌های فرهنگی ویژه افراد مذهبی نیز شکل گرفته‌اند.
ایجاد چنین فضاهایی از یک‌سو می‌تواند نشانه‌ای از نوآوری در فعالیت‌های دینی باشد، اما از سوی دیگر این پرسش را مطرح می‌کند که چرا بخشی از مذهبی‌ها برای داشتن محیطی متناسب با ارزش‌های خود به فضاهای اختصاصی نیاز پیدا کرده‌اند. آیا جامعه به‌تدریج در حال تقسیم‌شدن به گروه‌هایی است که هرکدام در فضای جداگانه‌ای زندگی می‌کنند؟ آیا دین از یک فرهنگ عمومی به هویت‌بخشی محدودتر از جامعه تبدیل شده است؟
این پرسش‌ها را نمی‌توان با یک پاسخ کوتاه یا یک علت واحد توضیح داد.
بخش اول: آیا جامعه ایران بی‌دین شده است؟
در پاسخ باید میان سه موضوع تفاوت قائل شد:
۱. کاهش دینداری رسمی و نهادی
۲. کاهش عمل به احکام و مناسک مذهبی
۳. کاهش اعتقاد درونی به خدا و دین
این سه پدیده لزوما هم‌زمان و به یک اندازه اتفاق نمی‌افتند. ممکن است فردی به خدا اعتقاد داشته باشد، اما در مراسم رسمی شرکت نکند. ممکن است کسی به برخی آموزه‌های دینی باور داشته باشد اما همه احکام را رعایت نکند. همچنین ممکن است فردی از نهادهای مذهبی فاصله گرفته باشد ولی در زندگی خصوصی خود دعا کند، نذر داشته باشد یا به زیارت برود.
در نقطه مقابل، بخشی از جامعه نیز ممکن است نه‌فقط از نهادهای دینی بلکه از اصل اعتقاد دینی فاصله گرفته باشد. افزایش گفت‌وگو درباره بی‌خدایی، شکاکیت، ندانم‌گرایی و نقد دین در فضای مجازی نشان می‌دهد که این گروه نیز واقعا وجود دارد و نباید آن را انکار کرد.
بنابراین دقیق‌ترین توصیف این نیست که «همه جامعه بی‌دین شده است»، بلکه می‌توان گفت: جامعه ایران با کاهش نسبی دینداری رسمی، افزایش تنوع اعتقادی، گسترش بی‌تفاوتی نسبت به برخی احکام و رشد فاصله‌گیری آشکار بخشی از نسل جدید از دین روبه‌رو شده است.
این تحول واقعی و قابل‌توجه است اما اندازه دقیق آن تنها از طریق پژوهش‌های میدانی معتبر، ناشناس و سراسری مشخص می‌شود. مشاهدات خیابانی مهم‌اند ولی به‌تنهایی برای سنجش باور درونی تمام مردم کافی نیستند.
بخش دوم: نشانه‌های کم‌رنگ‌شدن دین در زندگی اجتماعی
۱. تغییر در پوشش و سبک زندگی
یکی از آشکارترین تغییرات جامعه، تنوع بیشتر پوشش و کاهش رعایت برخی الگوهای رسمی در میان بخشی از زنان و جوانان است. همچنین سبک معاشرت، تفریح، رابطه با جنس مخالف، موسیقی، سفر و حضور در فضای مجازی تغییر کرده است.
بااین‌حال پوشش تنها یک شاخص بیرونی است و نباید آن را معادل کامل ایمان یا بی‌ایمانی دانست. کسی ممکن است پوشش مذهبی نداشته باشد اما به خدا و معنویت باورمند باشد، همان‌طور که ظاهر مذهبی نیز به‌تنهایی اثبات‌کننده عمق ایمان و اخلاق نیست.
تغییر پوشش بیشتر نشان می‌دهد که قدرت الگوهای رسمی برای تنظیم سبک زندگی بخشی از جامعه کاهش یافته است.
۲. کاهش مشارکت در برخی فعالیت‌های رسمی مذهبی
بخشی از جوانان حضور منظم و دائمی در برنامه‌های رسمی مذهبی ندارند. ممکن است مشارکت آنان به مناسبت‌های خاص، تجربه‌های خانوادگی یا بحران‌های شخصی محدود شود.
این پدیده نشان می‌دهد که برخی افراد میان ایمان فردی و عضویت در نهادها و مراسم مذهبی تفاوت قائل شده‌اند. آنان ممکن است اصل معنویت را کنار نگذاشته باشند اما تمایلی به حضور دائمی در ساختارهای رسمی ندارند.
۳. افزایش انتقاد و پرسشگری
نسل جدید آسان‌تر و آشکارتر از نسل‌های قبل درباره احکام، باورها و عملکرد نهادهای دینی پرسش می‌کند. فضای مجازی نیز امکان بیان دیدگاه‌هایی را فراهم کرده است که در گذشته کمتر در محیط عمومی مطرح می‌شدند.
پرسشگری الزاما نشانه بی‌دینی نیست اما اگر پرسش‌ها با پاسخ‌های منطقی، صادقانه و محترمانه روبه‌رو نشوند ممکن است به بی‌اعتمادی و فاصله‌گیری منجر شوند.
۴. شخصی‌شدن دین
در بخشی از جامعه، دین از یک هویت جمعی و عمومی به تجربه‌ای شخصی تبدیل شده است. افراد ممکن است خود را مذهبی ندانند اما در خلوت دعا کنند، به خدا باور داشته باشند یا در زمان بیماری، فقدان و بحران به معنویت روی بیاورند.
در این الگو، فرد خود تصمیم می‌گیرد کدام بخش از آموزه‌های دینی را بپذیرد و چگونه آن را در زندگی به کار گیرد. این وضعیت با دینداری سنتی که مجموعه‌ای منسجم از عقیده، مناسک و سبک زندگی بود تفاوت دارد.
۵. شکل‌گیری فضاهای اختصاصی مذهبی
کافه‌های مذهبی، تورهای زیارتی جوان‌پسند، دورهمی‌های موضوعی و خانه‌های فرهنگی مذهبی را می‌توان نشانه‌ای از تلاش برای حفظ و بازآفرینی هویت دینی دانست.
این فضاها از یک جهت مثبت‌اند زیرا می‌کوشند فعالیت مذهبی را با نیازهای نسل جدید هماهنگ کنند. اما از جهتی دیگر، گسترش آنها می‌تواند نشان‌دهنده آن باشد که بخشی از مذهبی‌ها دیگر فضای عمومی جامعه را برای تعاملات خود کاملا مناسب نمی‌بینند.
اگر این محیط‌ها به پل گفت‌وگو میان گروه‌های مختلف تبدیل شوند، اثر سازنده دارند اما اگر به فضاهای بسته و جدا از دیگران تبدیل شوند، احتمال افزایش فاصله اجتماعی وجود دارد.
بخش سوم: چرا بخشی از نسل جدید از دین فاصله گرفته است؟
۱. آموزش گسترده اما کمتر تجربه‌محور
دین در نظام آموزشی حضوری جدی دارد اما فراوانی آموزش همیشه به عمیق‌شدن باور منجر نمی‌شود. اگر آموزش دینی عمدتا بر حفظ مطالب، امتحان، تکرار و دریافت پاسخ‌های از پیش تعیین‌شده استوار باشد، ممکن است دانش‌آموز دین را یک «موضوع درسی» بداند نه پاسخی برای مسائل زندگی.
جوان امروز تنها نمی‌پرسد حکم یک موضوع چیست؛ بلکه می‌پرسد:
چرا باید آن را بپذیرم؟
چه استدلالی پشت آن قرار دارد؟
این آموزه چه کمکی به زندگی واقعی من می‌کند؟
نسبت آن با آزادی، عدالت و کرامت انسان چیست؟
چرا میان برخی آموزش‌ها و رفتارهای اجتماعی تناقض وجود دارد؟
اگر آموزش دینی نتواند وارد چنین گفت‌وگویی شود، حجم زیاد محتوا ممکن است به دل‌زدگی بینجامد.
۲. تبدیل دین به اجبار اجتماعی
باور دینی زمانی پایدار می‌شود که فرد آن را آگاهانه و درونی انتخاب کند. اگر جوان احساس کند دینداری تنها نتیجه فشار خانواده، مدرسه یا محیط اجتماعی است، ممکن است در اولین فرصت استقلال از آن فاصله بگیرد.
از منظر روانشناسی، انگیزه‌ای که صرفا بر پاداش، تنبیه و کنترل بیرونی استوار باشد معمولا از انگیزه درونی ناپایدارتر است.
حتی در برخی شرایط، فشار شدید می‌تواند واکنش معکوس ایجاد کند، یعنی فرد برای اثبات استقلال خود از همان ارزش‌هایی فاصله بگیرد که به شکل اجباری به او عرضه شده‌اند.
۳. تناقض میان گفتار و رفتار
یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش اعتماد، مشاهده فاصله میان سخنان اخلاقی و رفتار واقعی برخی افراد است. وقتی از صداقت، عدالت، ساده‌زیستی، احترام و مسئولیت‌پذیری سخن گفته می‌شود اما جوان در زندگی روزمره نمونه‌های مخالف آن را می‌بیند، ممکن است نسبت به اعتبار پیام نیز تردید کند.
نسل جدید بیش از آنکه با نصیحت متقاعد شود، رفتار را می‌سنجد. از نگاه او کسی که از دین سخن می‌گوید باید پیش از دیگران به اخلاق، انصاف و کرامت انسان‌ها پایبند باشد.
بنابراین بخشی از فاصله موجود ممکن است نه از مخالفت با اصل دین، بلکه از نارضایتی نسبت به عملکرد کسانی ناشی شده باشد که خود را نماینده ارزش‌های دینی معرفی می‌کنند.
۴. افزایش دسترسی به اطلاعات و دیدگاه‌های متفاوت
در گذشته خانواده، مدرسه و رسانه‌های رسمی از منابع اصلی شکل‌گیری باور بودند. امروز جوان از طریق اینترنت با طیف گسترده‌ای از دیدگاه‌ها مواجه می‌شود:
تفسیرهای متفاوت از دین،
نقدهای فلسفی و تاریخی؛
سبک‌های گوناگون زندگی؛
ادیان و فرهنگ‌های مختلف؛
روایت افراد مومن، منتقد یا بی‌اعتقاد.
این تنوع، انحصار منابع سنتی را کاهش داده است. جوان دیگر تنها دریافت‌کننده یک روایت نیست بلکه روایت‌های مختلف را مقایسه می‌کند. اگر پاسخ‌های دینی سطحی، تکراری یا غیرقابل گفت‌وگو باشند، در این رقابت فکری قدرت اقناع کمتری خواهند داشت.
۵. تغییر ارزش‌های نسلی
نسل جدید بیش از گذشته بر حق انتخاب، استقلال فردی، آزادی بیان، حریم خصوصی و ساختن هویت شخصی تاکید دارد. هرگاه دین در ذهن این نسل با محدودیت، منع دائمی یا دخالت گسترده در انتخاب‌های شخصی پیوند بخورد، احتمال ایجاد فاصله بیشتر می‌شود.
این نسل می‌خواهد بداند آیا می‌تواند هم پرسشگر باشد و هم مومن؛ هم شخصیت مستقل داشته باشد و هم به سنت احترام بگذارد. اگر پاسخ عملی به این پرسش منفی باشد، ممکن است میان هویت شخصی و هویت دینی اولی را انتخاب کند.
۶. بی‌ارتباط‌شدن برخی سخنان دینی با مسائل واقعی جوانان
جوان امروز با نگرانی‌هایی مانند آینده نامعلوم، شغل، ازدواج، تنهایی، اضطراب، شکست، روابط عاطفی و یافتن معنای زندگی روبه‌رو است. اگر سخن دینی صرفا به موضوعات تکراری محدود شود و نتواند درباره این مسائل راهنمایی قابل‌فهم و کاربردی ارائه دهد، ممکن است از زندگی واقعی جدا به نظر برسد.
دین زمانی در زندگی نسل جدید جایگاه پیدا می‌کند که بتواند به او در زیستن اخلاقی، تحمل رنج، ساختن امید و برقراری روابط سالم کمک کند.
۷. گسترش قضاوت و برچسب‌زنی
هنگامی که جوان به‌دلیل پوشش، پرسش، سبک زندگی یا اشتباهاتش به‌سرعت قضاوت شود، ممکن است احساس کند در محیط مذهبی پذیرفته نیست. در این حالت فاصله او فقط با یک جمع یا نهاد باقی نمی‌ماند و ممکن است به تدریج به اصل دین تعمیم یابد.
برای ارتباط موثر با نسل جدید باید میان «نقد یک رفتار» و «تحقیر شخصیت انسان» تفاوت گذاشت. طرد افراد معمولا آنان را اصلاح نمی‌کند بلکه مسیر گفت‌وگو را می‌بندد.
بخش چهارم: پیامدهای ادامه این روند
۱. شکاف میان نسل‌ها
اگر والدین و جوانان نتوانند درباره دین بدون ترس و قضاوت گفت‌وگو کنند، اختلاف اعتقادی ممکن است به تعارض خانوادگی تبدیل شود. در چنین شرایطی جوان برای حفظ آرامش گاهی باور واقعی خود را پنهان می‌کند و خانواده نیز تصویری غیرواقعی از او دارد.
۲. دوگانه‌شدن فضای اجتماعی
گسترش فضاهای کاملا جداگانه برای افراد مذهبی و غیرمذهبی ممکن است ارتباط میان این دو گروه را کاهش دهد. نتیجه این روند افزایش سوءتفاهم و شکل‌گیری کلیشه‌های منفی است، به‌گونه‌ای که هر گروه دیگری را تهدیدی علیه شیوه زندگی خود ببیند.
۳. کاهش اعتماد به نهادهای دینی
اگر نسل جدید میان دین و اجبار، تبعیض، قضاوت یا تناقض اخلاقی رابطه برقرار کند، اعتماد او به نهادهای دینی کاهش می‌یابد. بازسازی اعتماد ازدست‌رفته نیز معمولا دشوارتر از حفظ اعتماد اولیه است.
۴. جایگزین‌شدن منابع غیرعلمی
فاصله گرفتن از دین لزوما به عقلانیت بیشتر منجر نمی‌شود. ممکن است خلا معنوی با شبه‌علم، خرافه، معنویت‌های تجاری، افراد مدعی یا محتوای غیرمعتبر فضای مجازی پر شود.
بنابراین مسئله فقط حفظ یک سنت نیست بلکه پاسخ‌گویی سالم به نیاز انسان برای معنا، امید و آرامش نیز اهمیت دارد.
بخش پنجم: راهکارهای پیشنهادی
۱. پذیرش واقعیت پیش از هر اقدام
نخستین قدم، انکارنکردن تغییرات است. گفتن اینکه «هیچ اتفاقی نیفتاده» یا «فقط چند نفر تحت تاثیر فضای مجازی‌اند» مسئله را حل نمی‌کند.
در مقابل، سیاه‌نمایی و اعلام مرگ کامل دین نیز واقع‌بینانه نیست. باید پذیرفت که جامعه متنوع‌تر شده و رابطه نسل جدید با دین تغییر کرده است. برنامه‌ریزی موثر باید بر واقعیت بنا شود نه بر آمارهای نمایشی یا برداشت‌های احساسی.
۲. انجام پژوهش‌های مستقل
برای فهم دقیق وضعیت، نظرسنجی‌ها باید:
در سطح ملی و منطقه‌ای انجام شوند؛
گروه‌های سنی و اجتماعی مختلف را پوشش دهند؛
پاسخ‌گویی در آنها ناشناس باشد؛
میان ایمان، مناسک، هویت مذهبی و اعتماد نهادی تفکیک کنند؛
نتایجشان شفاف منتشر شود.
پرسش «آیا مذهبی هستید؟» به‌تنهایی کافی نیست. باید مشخص شود فرد به چه چیزی باور دارد، چه اعمالی انجام می‌دهد، چرا فاصله گرفته و چه تجربه‌ای از دین داشته است.
۳. اصلاح روش آموزش دینی
آموزش دینی باید از حالت صرفا حافظه‌محور خارج شده و به سمت تفکر، گفت‌وگو و تجربه حرکت کند. در این الگو:
دانش‌آموز اجازه دارد سوال دشوار مطرح کند؛
معلم لازم نیست برای همه موضوعات پاسخ قطعی و فوری داشته باشد؛
دیدگاه‌های مختلف به‌صورت علمی بررسی می‌شوند؛
اخلاق و رفتار بر نمره و حفظ مطالب اولویت پیدا می‌کند؛
رابطه آموزه‌ها با مسائل واقعی زندگی توضیح داده می‌شود.
هدف آموزش نباید ساختن ظاهر یکسان باشد بلکه باید پرورش انسان‌هایی مسئول، اخلاقی و آگاه باشد.
۴. جداکردن پرسشگری از بی‌احترامی
شک، سوال و نقد بخشی طبیعی از رشد فکری‌اند. اگر هر پرسشی به دشمنی با دین تعبیر شود، جوان پرسش خود را کنار نمی‌گذارد بلکه آن را در محیط دیگری مطرح می‌کند.
فضاهای دینی باید تحمل شنیدن پرسش‌های جدی را داشته باشند. ایمان آگاهانه از مواجهه منطقی با پرسش‌ها آسیب نمی‌بیند، بلکه می‌تواند عمیق‌تر شود.
۵. جایگزینی اخلاق عملی با تبلیغ پرحجم
جامعه پیش از هر چیز باید اثر دین را در رفتار ببیند. راست‌گویی، انصاف، وفای به عهد، حمایت از نیازمندان، احترام به مخالف و مسئولیت‌پذیری، اثرگذارتر از افزایش حجم پیام‌های تبلیغاتی‌اند.
۶. بازکردن محیط‌های مذهبی به روی افراد متفاوت
مسجد، هیئت، کافه مذهبی و مجموعه فرهنگی باید محیطی امن برای حضور افراد با ظاهر، پرسش‌ها و تجربه‌های متفاوت باشند. اگر ورود به این فضاها به داشتن ظاهر یا پیشینه‌ای خاص مشروط شود، تنها افراد از پیش‌باورمند در آن باقی می‌مانند.
فضای دینی اثرگذار فضایی نیست که فقط افراد شبیه به هم در آن جمع شوند، بلکه فضایی است که بتواند با انسان‌های متفاوت نیز ارتباط محترمانه برقرار کند.
۷. پرهیز از تحمیل اعتقادات از مسیر فشار
فشار ممکن است رفتار ظاهری ایجاد کند اما الزاما باور قلبی نمی‌سازد. حتی ممکن است فرد برای رهایی از فشار، اصل ارزش دینی را نیز رد کند.
راه پایدارتر، فراهم‌کردن امکان انتخاب آگاهانه است. در این روش فرد با استدلال، تجربه اخلاقی و مشاهده الگوهای قابل‌اعتماد به باور نزدیک می‌شود، نه صرفا با ترس از سرزنش یا مجازات.
۸. استفاده از زبان و قالب‌های نسل جدید
انتقال مفاهیم دینی باید از قالب سخنرانی یک‌طرفه فراتر برود. استفاده از داستان، فیلم، پادکست، هنر، گفت‌وگوهای کوچک، فعالیت‌های داوطلبانه و اردوهای خدمت‌رسانی می‌تواند مفاهیم اخلاقی را به تجربه‌ای زنده تبدیل کند.
البته تغییر قالب به‌تنهایی کافی نیست. اگر محتوای قدیمی و غیرپاسخ‌گو فقط با ظاهر مدرن عرضه شود، نسل جدید به‌سرعت این فاصله را تشخیص می‌دهد.
۹. تمرکز بر معنای زندگی و نیازهای روانی
دین می‌تواند درباره امید، رنج، مرگ، تنهایی، بخشش، مسئولیت، شکست و معنای زندگی سخن بگوید. این حوزه‌ها از نیازهای جدی انسان معاصرند.
ارتباط دین با سلامت روان نیز باید با دقت و دانش همراه باشد. مشکلات روان‌شناختی را نباید صرفا نشانه ضعف ایمان دانست. همکاری میان متخصصان دین، روان‌شناسان و جامعه‌شناسان می‌تواند پاسخ‌های واقع‌بینانه‌تری برای جوانان فراهم کند.
جمع‌بندی نهایی
جامعه ایران در حال تجربه تحولی مهم در رابطه با دین است. حضور گسترده آموزه‌های دینی در مدرسه، دانشگاه، رسانه و نهادهای رسمی، به‌تنهایی نتوانسته است دینداری عمیق و یکسانی در همه نسل‌ها ایجاد کند. در زندگی اجتماعی، نشانه‌هایی از کاهش پایبندی به برخی احکام، کم‌رنگ‌شدن مشارکت رسمی، افزایش پرسشگری و فاصله‌گرفتن واقعی بخشی از جوانان از باورهای دینی مشاهده می‌شود.
این واقعیت را نباید انکار کرد؛ اما نباید آن را نیز به معنای بی‌دینی کامل همه مردم دانست. جامعه امروز مجموعه‌ای از افراد مذهبی سنتی، دینداران انتخاب‌گر، معنویت‌گرایان شخصی، افراد مردد، بی‌تفاوت و غیردینی است. در واقع علاوه بر کاهش بخشی از دینداری، متنوع‌شدن شکل‌های اعتقاد و هویت نیز روبه‌رو هستیم.
شکل‌گیری کافه‌ها، تورها و جمع‌های اختصاصی مذهبی می‌تواند نشانه‌ای از محدودترشدن فضای مشترک دینی باشد اما در عین حال فرصتی برای بازآفرینی تجربه مذهبی نیز محسوب می‌شود. نتیجه این تحول به شیوه برخورد جامعه بستگی دارد.
اگر پاسخ به فاصله‌گرفتن جوانان، تبلیغ بیشتر، اجبار شدیدتر و قضاوت گسترده‌تر باشد، احتمالا شکاف عمیق‌تر خواهد شد. اما اگر پرسش‌های آنان شنیده شود، آموزش دینی از حفظیات فاصله بگیرد، اخلاق در عمل دیده شود و حق انتخاب آگاهانه محترم شمرده شود، امکان بازسازی اعتماد وجود خواهد داشت.
نسل جدید را نمی‌توان تنها با تکرار پاسخ‌های گذشته به دین نزدیک کرد زیرا پرسش‌های او تغییر کرده‌اند.
برای حفظ جایگاه دین، پیش از افزایش سخن گفتن درباره آن باید فاصله میان دین آموزش‌داده‌شده و دین تجربه‌شده را کاهش داد.
محمود لطفعلی‌خانی، پژوهشگر و نویسنده