شیعه نیوز | مدیرکل سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت از ارائه خدمات غربالگری و تخصصی سلامت روان به ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر از زمان آغاز جنگ رمضان تاکنون خبر داد و گفت: تعداد مراکز خدمات سلامت روان جامعه‌نگر (سراج) نیز به ۱۴۸ مرکز افزایش یافته است.
به گزارش «شیعه نیوز»، دکتر محمدرضا شالبافان، مدیرکل سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، در نشست خبری هفته سلامت روان با اشاره به بحران‌های مختلف سال گذشته و ضرورت توجه به پیامدهای روانی و اجتماعی آنها بیان کرد: از ابتدای سال ۱۴۰۴ و حتی پیش از آن، با وقوع حادثه بندر شهید رجایی، موضوع مدیریت بحران و پاسخگویی به نیازهای سلامت روانی و اجتماعی آسیب‌دیدگان در دستور کار معاونت بهداشت وزارت بهداشت قرار گرفت و اقدامات متعددی در این زمینه انجام شد.
او با اشاره به گستردگی خدمات ارائه‌شده افزود: از زمان آغاز جنگ رمضان تاکنون، در مجموع ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر تحت غربالگری و خدمات تخصصی سلامت روان قرار گرفته‌اند و حدود ۷۰۰ هزار نفر نیازمند مداخلات روانشناسی بودند.
ثبت روزانه ۵ هزار تماس با خط مشاوره سلامت روان
شالبافان درباره خدمات مشاوره‌ای در شرایط بحران هم توضیح داد: در میانه جنگ رمضان، لاین ۹ سامانه تلفنی ۱۹۰ فعال و به ارائه خدمات سلامت روان در شرایط بحران اختصاص داده شد. این خدمت با وجود نوپا بودن، مورد استقبال مردم قرار گرفت؛ به‌طوری‌که در برخی روزها تعداد تماس‌ها به ۵ هزار مورد رسید.
به گفته این مسئول، خدمات سلامت روان در این مدت به گروه‌های مختلفی ارائه شده؛ از جمله افرادی که در مناطق آسیب‌دیده و مورد حمله قرار داشتند، افرادی که به دلایل مختلف جسمی یا آسیب‌های ناشی از بحران به بیمارستان‌ها مراجعه کرده بودند و همچنین افرادی که با علائم اختلالات روانی به مراکز جامع خدمات سلامت مراجعه می‌کردند.
او ادامه داد: با همکاری بخش‌های مختلف از جمله مرکز مدیریت شبکه، غربالگری اختلال استرس پس از سانحه نیز به سامانه سیب اضافه شد تا در کنار غربالگری اضطراب، افسردگی و خطر خودکشی، امکان شناسایی اولیه افراد دارای علائم این اختلال فراهم شود.
افزایش مراکز سراج به ۱۴۸ مرکز
مدیرکل سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، توسعه برنامه سراج را یکی دیگر از اقدامات مهم در حوزه سلامت روان عنوان کرد و گفت: در این برنامه، خدمات از سطح نخست نظام سلامت آغاز می‌شود و در سطح دوم، با حضور روان‌شناسان و روان‌پزشکان، خدمات تخصصی‌تری به مراجعه‌کنندگان ارائه می‌شود.
او با اشاره به روند توسعه این مراکز بیان کرد: تعداد مراکز سراج از ۱۰۴ مرکز در سال گذشته به ۱۰۵ مرکز در اردیبهشت امسال رسید که در میناب افتتاح شد. پس از آن نیز روند توسعه ادامه یافت و اکنون تعداد مراکز به ۱۴۸ مرکز افزایش یافته است.
شالبافان تأکید کرد: همواره از دانشگاه‌های علوم پزشکی درخواست راه‌اندازی مراکز جدید را داریم. توسعه این مراکز نشان‌دهنده اهمیت خدمات سلامت روان و اثربخشی آنها در مناطق تحت پوشش است.
او با بیان اینکه خدمات مراکز سراج در ساختار نظام ارجاع به‌صورت رایگان ارائه می‌شود، افزود: این برنامه در سطح جهانی از طرح‌های پیشرو به شمار می‌رود و کشورهای معدودی توانسته‌اند چنین خدماتی را به‌ویژه در شرایط بحران به مردم ارائه کنند.
ضرورت توجه به اختلال استرس پس از سانحه
شالبافان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اهمیت شنیدن روایت‌های افراد آسیب‌دیده از بحران‌ها گفت: جامعه نیاز دارد که در سطوح مختلف، به‌ویژه در خانواده، فرصت شنیدن و شنیده شدن فراهم شود. شعار امسال سازمان جهانی بهداشت با محوریت «شنیدن روایت‌های جامعه؛ گامی برای عبور از بحران» نیز بر همین موضوع تأکید دارد.
او افزود: در همین راستا پویش «بازگشت به آرامش پس از بحران» طراحی شده است تا به ارتقای سلامت روان جامعه و کاهش پیامدهای روانی بحران‌ها کمک کند.
این مسئول با اشاره به ضرورت افزایش آگاهی عمومی درباره اختلال استرس پس از سانحه بیان کرد: این اختلال ممکن است پس از تجربه حوادث و بحران‌های مختلف بروز کند و لازم است درباره آن بیشتر صحبت شود. مردم تا حدودی با اختلالاتی مانند اضطراب، افسردگی و وسواس آشنایی دارند، اما آگاهی عمومی درباره اختلال استرس پس از سانحه همچنان محدود است.
او همچنین با اشاره به نتایج مطالعات انجام‌شده درباره سواد سلامت روان در کشور گفت: سواد سلامت روان جامعه همچنان کافی نیست. نتایج آخرین مطالعات نشان می‌دهد که آگاهی مردم درباره ضرورت دریافت کمک در صورت بروز مشکلات روانی و همچنین تشخیص برخی باورهای نادرست و غیرعلمی، وضعیت نسبتاً مناسبی دارد، اما نگرش جامعه نسبت به افراد مبتلا به اختلالات روان‌پزشکی همچنان نیازمند اصلاح است.
شالبافان ادامه داد: در برخی موارد حتی اعضای خانواده از فرد مبتلا به اختلال روان‌پزشکی فاصله می‌گیرند یا تمایلی به صحبت درباره بیماری او ندارند. تغییر این وضعیت نیازمند توسعه فرهنگ گفت‌وگو، شنیدن و شنیده شدن در جامعه است.
افسردگی شایع‌ترین اختلال سلامت روان در کشور
مدیرکل سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت اختلالات روانی و پوشش بیمه‌ای خدمات سلامت روان گفت: شایع‌ترین اختلال سلامت روان در کشور افسردگی است و از این نظر وضعیت ایران مشابه بسیاری از کشورهای دیگر است.
او درباره پوشش بیمه‌ای خدمات روانشناسی و روان‌پزشکی نیز توضیح داد: بخش‌های مختلف وزارت بهداشت باید توضیحات تخصصی خود را درباره وضعیت بیمه‌ها ارائه کنند، اما در حال حاضر خدمات روان‌درمانی در مراکز دولتی تحت پوشش بیمه قرار دارد.
شالبافان تأکید کرد: درباره خدمات روانشناسی و روان‌پزشکی در بخش خصوصی، لازم است سازوکارهای نظارتی و اجرایی تقویت شود تا بتوانیم پوشش بیمه‌ای گسترده‌تری برای این خدمات فراهم کنیم.
کمبود داروهای اعصاب و روان نیازمند توجه جدی است
این مسئول در پاسخ به پرسش دیگری درباره کمبود برخی داروهای اعصاب و روان در کشور بیان کرد: تأمین داروهای این حوزه نیازمند توجه ویژه است و بخش‌های مختلف وزارت بهداشت در حال پیگیری مشکلات موجود هستند. انجمن‌های علمی نیز درخواست‌های خود را در این زمینه مطرح کرده‌اند و وضعیت تأمین داروها را رصد می‌کنند.
او ادامه داد: مشکلات عمومی صنعت دارو به دلایل مختلفی که پیش‌تر درباره آنها توضیح داده شده، بر تأمین برخی اقلام دارویی تأثیر گذاشته است، اما به نظر می‌رسد موضوع داروهای روان‌پزشکی نیازمند توجه جدی‌تری باشد و امیدواریم مشکلات موجود در این زمینه برطرف شود.
شالبافان با اشاره به امکان جایگزینی موقت برخی داروها گفت: هرچند در بعضی موارد امکان استفاده از داروهای جایگزین وجود دارد، اما کمبود حتی یک قلم داروی روان‌پزشکی نیز می‌تواند برای بیماران مشکل‌ساز باشد؛ زیرا برخی بیماران ممکن است نتوانند داروی دیگری را جایگزین داروی مصرفی خود کنند. به همین دلیل ضروری است پوشش گسترده‌ای از داروهای مورد نیاز جامعه در دسترس باشد.
انگ اجتماعی اختلالات روانی همچنان نگران‌کننده است
مدیرکل سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در ادامه با اشاره به ضرورت کاهش انگ اجتماعی اختلالات روانی گفت: نگرش منفی و انگ مرتبط با بیماری‌های روان‌پزشکی همچنان یکی از نگرانی‌های مهم در حوزه سلامت روان است و برای کاهش آن باید از راهکارهای مختلف استفاده کرد.
او افزایش سواد سلامت روان جامعه را یکی از مهم‌ترین این راهکارها دانست و افزود: رسانه‌ها نقش مؤثری در افزایش آگاهی عمومی دارند. مردم باید بدانند که بیماری‌های روانی نیز مانند بیماری‌های جسمی ممکن است برای هر فردی رخ دهند و ابتلا به این بیماری‌ها به معنای ضعف فرد نیست.
شالبافان با تأکید دوباره بر اهمیت گفت‌وگو در خانواده و جامعه بیان کرد: ما معمولاً فرصت کمی به دیگران می‌دهیم تا درباره مشکلات خود صحبت کنند و از سوی دیگر، خودمان نیز کمتر درباره مسائل و مشکلات روانی‌مان حرف می‌زنیم. درحالی‌که شنیدن و شنیده شدن می‌تواند نقش مهمی در بهبود سلامت روان داشته باشد.
او همچنین به اهمیت به اشتراک گذاشتن تجربه‌های موفق درمان اشاره کرد و گفت: افرادی که برای درمان مشکلات سلامت روان خود اقدام کرده‌اند و تجربه مثبتی از روند درمان داشته‌اند، می‌توانند با بیان تجربه‌هایشان به کاهش انگ اجتماعی اختلالات روانی کمک کنند.
این مسئول در پایان تأکید کرد: روان‌پزشکان و روان‌شناسان مسئولیت مهمی در بهبود سلامت روان جامعه بر عهده دارند، اما کاهش انگ اجتماعی تنها با اقدامات تخصصی محقق نمی‌شود و نیازمند تغییر نگرش عمومی و تقویت فرهنگ شنیدن و گفت‌وگو در جامعه است.
سراج؛ مسیری برای تکمیل چرخه ارجاع
شالبافان یکی از اهداف اصلی برنامه سراج را ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف و تکمیل چرخه ارجاع دانست و گفت: این برنامه در سطح ملی با مشارکت دستگاه‌های ذی‌نفع و در سطح شهرستان‌ها با هماهنگی بخش‌های مختلف و فرمانداری‌ها اجرا می‌شود.
او ادامه داد: در مناطقی که برنامه سراج به‌صورت منسجم اجرا شده، گزارش‌هایی از کاهش بستری بیماران روان‌پزشکی، افزایش سواد سلامت روان، افزایش شناسایی بیماران و کاهش اقدام به خودکشی و خودکشی منجر به مرگ ارائه شده است. تحقق این نتایج به همکاری و هم‌افزایی بخش‌های مختلف وابسته است.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت تأکید کرد: حدود ۷۵ تا ۸۰ درصد عوامل مؤثر بر سلامت، از جمله سلامت روان، خارج از اختیار مستقیم وزارت بهداشت قرار دارند؛ ازاین‌رو، این وزارتخانه علاوه بر ارائه خدمات، باید برای جلب همکاری سایر دستگاه‌ها نیز مطالبه‌گری کند.
این مسئول درباره تکمیل نظام ارجاع گفت: در مناطقی که مراکز سراج فعالیت مؤثری دارند، بخش‌هایی مانند آموزش‌وپرورش در قالب برنامه نماد، سازمان بهزیستی و هلال‌احمر در شرایط بحرانی می‌توانند افراد نیازمند را به مسیرهای مشخص دریافت خدمات تخصصی هدایت کنند. این افراد می‌توانند از خدمات روان‌پزشکی، روانشناسی و مددکاری اجتماعی در چارچوب این برنامه بهره‌مند شوند.
شالبافان افزود: ارزیابی‌های انجام‌شده در برخی مناطق نشان می‌دهد برای مشاهده نتایج پایدار این برنامه، از جمله کاهش برخی پیامدهای اختلالات روانی، ممکن است به دو تا سه سال اجرای منسجم اقدامات بین‌بخشی نیاز باشد.
هدف‌گذاری برای توسعه مراکز سراج به ۳۰۰ مرکز
او با اشاره به فعالیت ۱۴۸ مرکز سراج در کشور گفت: هدف‌گذاری وزارت بهداشت، توسعه این مراکز به ۳۰۰ مرکز در افق دو سال آینده است. در این مسیر، مناطق پرخطر و کم‌برخوردار که نیاز بیشتری به خدمات دارند، در اولویت قرار می‌گیرند.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع نیز می‌تواند به توزیع عادلانه‌تر نیروی تخصصی و افزایش دسترسی مردم به خدمات سلامت روان کمک کند.
او با اشاره به غربالگری حدود سه میلیون و ۲۰۰ هزار نفر در چارچوب مداخلات مرتبط با بحران گفت: از میان افراد غربالگری‌شده، حدود ۷۰۰ هزار نفر به مداخلات روان‌شناختی نیاز داشته‌اند و گروهی نیز به خدمات دارویی نیازمند بوده‌اند. البته بخشی از این افراد در شهرستان‌هایی زندگی می‌کنند که هنوز مرکز سراج در آنها راه‌اندازی نشده است.
شالبافان تأکید کرد: مراکز سراج باید در کنار شبکه بهداشت و درمان، پشتیبان ارائه خدمات سلامت روان باشند تا افراد بدانند برای دریافت کمک به کجا مراجعه کنند و از خدمات رایگان دولتی بهره‌مند شوند.
فعالیت ۳۴۰۰ روانشناس در شبکه بهداشت و درمان
شالبافان در پاسخ به پرسشی درباره آمادگی روان‌شناسان برای ارائه خدمات در بحران‌ها و بلایا اظهار کرد: مداخلات سلامت روان در شرایط بحران باید مبتنی بر شواهد علمی و متناسب با فرهنگ جامعه باشد. در سال‌های گذشته، از جمله پس از زلزله بم، تجربه‌های مختلفی در این زمینه به دست آمده و بسته‌های آموزشی نیز متناسب با نیازها به‌روزرسانی شده‌اند.
او افزود: در ساختار شبکه بهداشت و درمان کشور حدود سه هزار و ۴۰۰ روانشناس فعالیت می‌کنند و آموزش‌های تکمیلی برای آنان، از جمله مداخلات روان‌شناختی در بحران‌ها و بلایا، در نظر گرفته شده است.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: در فاصله میان جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، بسته‌های آموزشی روان‌شناسان با کمک انجمن علمی روانشناسی ایران به‌روزرسانی شد و دوره‌های آموزشی نیز برای روان‌شناسان دستگاه‌های مختلف برگزار شد. محتوای آموزشی تهیه‌شده در اختیار نهادهای دیگر قرار گرفت و دسترسی روان‌شناسان کشور به این منابع فراهم شد. همچنین با همکاری انجمن علمی روان‌پزشکان ایران، بسته‌ای آموزشی برای درمان دارویی اختلالات مرتبط با استرس پس از سانحه ویژه پزشکان غیرروان‌پزشک تدوین شد تا پزشکان عمومی و سایر متخصصان فعال در مراکز درمانی نیز بتوانند از آن استفاده کنند.
حمایت روانی از پزشکان و پرستاران در اولویت است
شالبافان در پاسخ به پرسشی درباره فشار روانی واردشده بر پزشکان، پرستاران و سایر کارکنان نظام سلامت گفت: کارکنان حوزه سلامت در بحران‌ها و حوادث دشوار، با وجود فشارهای زیادی که خود متحمل می‌شوند، به ارائه خدمات به مردم ادامه می‌دهند؛ با این حال، سلامت روان این افراد نیز باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد.
او ادامه داد: این مسئولیت تنها متوجه وزارت بهداشت نیست و دستگاه‌ها و نهادهای مختلف باید برای حمایت از سلامت روان کارکنان خود، به‌ویژه افرادی که در معرض مستقیم صحنه‌های آسیب‌زا و شرایط پراسترس قرار دارند، برنامه داشته باشند.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت با اشاره به راه‌اندازی سامانه ارزیابی سلامت روان کارکنان نظام سلامت در اردیبهشت‌ماه گفت: در این سامانه، کارکنان می‌توانستند به‌صورت ناشناس از نظر اختلالات شایع سلامت روان، از جمله اضطراب، افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه، وضعیت خود را بررسی کنند. افرادی که در این ارزیابی‌ها نیازمند کمک تشخیص داده می‌شدند، در صورت تمایل می‌توانستند اطلاعات تماس خود را ثبت کنند تا از سوی روان‌شناسان دانشگاه‌های علوم پزشکی برای دریافت خدمات رایگان پیگیری شوند.
شالبافان افزود: تعداد قابل‌توجهی از کارکنان به این سامانه مراجعه کردند و در ارزیابی‌های اولیه، بیش از ۸۰ درصد افرادی که خدمات دریافت کرده بودند، اعلام کردند این خدمات برایشان مناسب بوده و به بهبود وضعیت آنان کمک کرده است. با وجود این نتایج، لازم است دسترسی به خدمات گسترش یابد، پیگیری‌های مستمر برای کارکنان نیازمند حمایت تعریف شود و همکاری خود افراد نیز برای بهره‌مندی از درمان‌های دارویی و غیردارویی ادامه داشته باشد.
هشدار درباره درمان‌های گران‌قیمت و فاقد شواهد علمی
شالبافان با اشاره به ضرورت آگاهی مردم از خدمات موجود سلامت روان گفت: دریافت خدمات روان‌شناختی در بحران لزوماً به درمان‌های پیچیده و گران‌قیمت نیاز ندارد و افراد می‌توانند از طریق مراکز معرفی‌شده، بدون پرداخت هزینه یا با هزینه‌ای اندک خدمات مورد نیاز خود را دریافت کنند.
او افزود: مردم باید درباره ادعاهایی که در فضای مجازی یا محیط‌های دیگر درباره درمان قطعی مشکلات روانی در مدت کوتاه و با استفاده از روش‌های خاص مطرح می‌شود، احتیاط کنند؛ به‌ویژه اگر این روش‌ها پشتوانه علمی مشخصی نداشته باشند.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: درمان‌های روان‌پزشکی و روان‌شناختی ممکن است به زمان، پیگیری و همکاری فرد نیاز داشته باشند، اما لزوماً درمان‌هایی گران‌قیمت نیستند. روان‌درمانی، درمان دارویی تحت نظر روان‌پزشک و حمایت‌های اجتماعی و خانوادگی می‌توانند در بهبود وضعیت افراد نقش داشته باشند.
حدود سه هزار روان‌پزشک در کشور فعالیت می‌کنند
شالبافان در پاسخ به پرسشی درباره تعداد روان‌شناسان و روان‌پزشکان کشور گفت: برآوردها نشان می‌دهد حدود ۱۰۰ هزار روانشناس عضو سازمان نظام روانشناسی و مشاوره هستند و نزدیک به ۳۰۰ هزار دانشجو نیز در این حوزه تحصیل می‌کنند؛ هرچند این آمارها تقریبی است. از نظر تعداد نیروی انسانی، وضعیت کشور در مقایسه با برخی کشورهای هم‌تراز نامناسب نیست، اما کیفیت آموزش و مهارت‌های بالینی فارغ‌التحصیلان باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. لازم است دانشگاه‌های تربیت‌کننده روانشناس، آموزش‌های خود را ارتقا دهند تا فارغ‌التحصیلان با نیاز کمتری به آموزش تکمیلی بتوانند خدمات تخصصی ارائه کنند.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت با اشاره به وضعیت روان‌پزشکان نیز گفت: برآورد تقریبی از فعالیت حدود سه هزار روان‌پزشک در کشور حکایت دارد. با وجود تربیت دستیاران روان‌پزشکی در دانشگاه‌های مختلف، همچنان در برخی حوزه‌های تخصصی، از جمله روان‌پزشکی کودک و نوجوان، به تربیت نیروی بیشتر نیاز داریم.
او تأکید کرد: علاوه بر تعداد نیروها، توزیع جغرافیایی آنان نیز اهمیت دارد. در برخی شهرستان‌ها و مناطق برخوردار، تعداد روانشناس و روان‌پزشک ممکن است بیش از میزان دسترسی مردم به خدمات باشد، درحالی‌که مناطق کمتر برخوردار با کمبود جدی نیروی متخصص مواجه‌اند.
شالبافان افزود: برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع می‌تواند به توزیع عادلانه‌تر نیروی تخصصی کمک کند؛ البته این امر باید با حمایت مناسب از خدمات ارائه‌شده همراه باشد.
بررسی دوباره وضعیت سلامت روان جامعه
این مسئول در پاسخ به پرسشی درباره آخرین وضعیت شیوع اختلالات روانی در استان‌های مختلف گفت: آخرین پیمایش کشوری که اطلاعات آن به‌طور گسترده منتشر شده، مربوط به سال ۱۴۰۱ است و بر اساس آن، افسردگی شایع‌ترین اختلال روانی در کشور به شمار می‌رود.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: مطالعات مشابه در بسیاری از کشورها معمولاً در فاصله‌های هفت تا ۱۰ ساله انجام می‌شوند، اما با توجه به شرایط خاص کشور، برنامه‌ریزی برای اجرای مطالعه جدید با همکاری بخش‌های پژوهشی وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم پزشکی در حال انجام است.
شالبافان افزود: بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد مناطقی که در سال گذشته با بحران‌های بیشتری مواجه بوده‌اند، با افزایش مشکلات سلامت روان نیز روبه‌رو شده‌اند؛ با این حال، برای اظهارنظر دقیق درباره وضعیت استان‌ها و مقایسه میزان اختلالات در مناطق مختلف، انجام مطالعه‌ای گسترده و علمی ضروری است.