چه کار کنیم که دیگر گناه نکنیم؟

محقق : دکتر صادق یادگاری

شیعه نیوز | راه های پرهیز از گناه :

همه ما خواهان سلامت و سعادت و نیکبختی در دنیا و قرار گرفتن در قرب الهی و محشور شدن با اولیاء خدا در آخرت هستیم. اما در بستر حرکت و تلاش در جهت رسیدن به اهداف متعالی فوق بعضاً در گرداب گناه و آلودگی گرفتار می‌شویم. می‌لغزیم، می‌لنگیم، می‌مانیم.

 فرصت سوزی می‌کنیم. هر بار تصمیم بر عدم تکرار گناه و لغزش می‌گیریم. توبه می‌کنیم. اما بار دیگر گرفتار می‌شویم. چه کنیم؟ چه تدابیری بیندیشیم؟ آیا ممکن است گناهان خود را به صفر نزدیک کنیم؟ آیا رسیدن به مقام (نه معصومیت) که به مرز عصمت ممکن است؟ ابوذرها، مقدادها، میثم تمارها، مالک اشترها، زینبها، ام البنین ها، خدیجه کبراها و نیز در دهه‌ها و سده های اخیر شیخ انصاری‌ها، میرزا جواد ملکی تبریزی‌ها،  چگونه بدان مقام‌ها رسیدند؟

 بیایید اندکی بیندیشیم – تصمیم بگیریم – تمرین کنیم – عمل کنیم. پرواز را بیاموزیم و به آن قله‌های رفیع اخلاقی و عرفانی برسیم. هم به آرامش و نشاط دنیوی و هم به سعادت و خوشبختی اخروی برسیم. برای رسیدن بدین مقام چند گام ساده لازم است خداوند دین و قرآن و انبیاء و چهارده نور آسمانی را برای راحتی و سهولت طی طریق ما طراحی و ترسیم نموده، نه برای سختی و شکنجه و ناراحتی و عذاب ما.

خداوند از رگ گردن به ما نزدیک‌تر از خود ما به ما مهربان‌تر است. پس چگونه و چرا باید ما را در رنج و عذاب گرفتار کند؟ دین اتوبان زندگی می‌سازد که هر کسی بخواهد می‌تواند در آن به طی طریق بپردازد. راه‌های پر سنگلاخ و پر پیچ و خم، از آن دور شدگان از دین است. استرس، اضطراب، اعتیاد، تنش، تلخی و گناه در بین دینداران حقیقی در کم‌ترین حّد خود می‌باشند. جالب و عجیب اینجاست که هر قدر امکانات رفاهی بیشتر، جوامع مدرن‌تر رسانه‌های صوتی و تصویری فرا گیرتر و پیچیده‌تر می‌شوند و تعداد تحصیلکردگان افزایش می‌یابد و آمار بی سوادان کاهش می‌یابد. بر آمار ناهنجاری‌های اجتماعی از جمله طلاق، اعتیاد، خشونت، قانون گریزی، ... و نیز ناآرامی‌های روانی و بداخلاقی‌ها افزوده می‌شود.
 چه باید کرد؟ برای پاسخ به سؤالات مذکور چه برنامه‌ها و توصیه‌هایی ارائه می‌شود؟ عارفان و عالمانی که خود به قله‌های فضایل اخلاقی و دوری از مصائب و معصیت‌ها رسیده‌اند چه گفته‌اند؟ جهت پرهیز از اطاله احکام اصلی‌ترین توصیه‌های سالکان و راهیان نور را با هم می‌خوانیم: به امید آنکه بدانیم و بخوانیم و عمل کنیم.

 1- راحت‌ترین راه گناه نکردن، در محیط و فضای آلوده وارد نشدن در آب گناه مسموم کننده است. واقع شدن در فضای آلوده به گناه، مثل واقع شدن در محیطی آغشته به بیماری واگیر است. آثار مخرب آن اجتناب ناپذیر است. مگر در مورد افراد بسیار استثنایی مثل حضرت یوسف (علیه السلام) که وقتی وارد کاخ شد. کاخ نشینان را تغییر داد و خود تحت تاثیر محیط واقع نشد. همچنین آنگاه که وارد زندان شد. زندانیان را منقلب و متحول ساخت. اما در مورد افراد عادی این فرآیند به ندرت پیش می‌آید. لذا برای گناه نکردن دوری از گناه از ضروریات بسیار مهم بشمار می‌آید. مثلاً اگر در اتاقی، چند نفر در حال غیبت کردن هستند. تا زمانی که وارد آن اطاق نشده ایم از غیبت و آثار مخرب آن در امان هستیم. اما به محض ورود به آن مکان چه غیبت بکنیم چه بشنویم در هر صورت آلوده به گناه شده‌ایم.

 2- دوری از دوستان و آشنایان و معاشرانی که اهل معصیت و گناه هستند. در آموزه‌های دینی انسان به آئین و مرام همنشین خود خوانده شده است. شخصیت و موقعیت هر کس را از طریق همنشینانش می‌توان محک زد. بنابر این برای پرهیز از گناه و لغزش نباید با کسانی که گناه می‌پراکنند، معاشرت نمود بنا به گفته امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) «طبع آدمی خوبی‌ها و بدی‌ها اخلاقی و رفتاری دیگران را از آن خود می‌کند. پس با خوبان معاشرت کنید تا از خوبان و پاکان به شمار آیید.»

3- بیکاری مساویست با بیماری و هم نشینی با شیطان. لذا هرگز بیکار نباشید. 24 ساعت شبانه روز را به 3 قسمت مساوی تقسیم کنید. 8 ساعت خواب، 8ساعت کار، 8ساعت بی کار این 8ساعت بیکاری را با برنامه ریزی مطلوب و مشروع پُر کنید. به طور مثال 5/1ساعت مطالعه کتاب‌های اخلاقی، دینی، عرفانی و تربیتی، 1ساعت عبادت، نیم ساعت ورزش، 1ساعت با همسر بودن، 1ساعت با فرزند یا فرزندان گذراندن، 1ساعت ارتباط با خویشان و اطرافیان (تلفنی – حضوری)، 5/1ساعت استفاده مطلوب از برنامه‌های صدا و سیما و ....

4- برای دوری از بدی‌ها و پلیدی‌ها و گناهان همین بس که از آنچه در دیگران می‌بینیم و نمی‌پسندیم. دوری کنیم. این سفارش علی (علیه السلام) است که فرمودند: برای تربیت خود همین بس که از آنچه در دیگران می‌بینی و نمی‌پسندی دوری کن. ( غرر – ح 3241)
لقمان را گفتند ادب از که آموختی؟ گفت: از بی ادبان

 5-مطالعه سر گذشت انسان‌های بزرگ اسلامی، ایرانی و جهانی، تأثیر فوق العاده ای در رویکرد و عملکرد هر انسان بی غرضی خواهد داشت. این مهم را در فرآیند مبارزه و مقابله با گناه فراموش نکنید.
 خداوند از رگ گردن به ما نزدیک‌تر از خود ما به ما مهربان‌تر است. پس چگونه و چرا باید ما را در رنج و عذاب گرفتار کند؟ دین اتوبان زندگی می‌سازد که هر کسی بخواهد می‌تواند در آن به طی طریق بپردازد. راه‌های پر سنگلاخ و پر پیچ و خم، از آن دور شدگان از دین است

 6-  عوامل و عناصر تحریک کننده غرایز و شهوات همچون – فیلم‌ها، عکس‌ها، و کتاب‌های مبتذل بنزینی بر روی آتش نفس امّاره خواهد بود بنزین را از آتش دور کنید.

 7- شیرینی و حلاوت، دوری از گناه را همواره در ذهن و زندگی تداعی و تکرار و تلخی و نتیجه ملال آور گناه را نیز یادآوری کنیم. از آینده به امروز نگاه کنیم. سریال زندگی خود را بنویسیم و فرآیند و پایان سریال را با خوبی‌ها و زیبایی‌های اخلاقی طراحی کنیم تا هر بیننده و خواننده سناریوی سریال زندگی ما، با دیده تحقیر آمیز به ما ننگرد.
 
8-  خود را به دو بال پرواز پر فراز آسیب‌ها و آفت‌ها مجهز کنیم. دو بال پرواز دین است و دانش، بدون دانش ، دین پوسته‌ای بی مغز و بدون دین، دانش چراغی در دست دزد خواهد بود. (که گزیده‌تر برد کالا) – منظور از دین اکتفا به چند رکعت نماز و سالی یک ماه روزه و مرتب به زیارت رفتن و بر سجاده نشستن و ذکر زبانی اکتفا کردن نیست.
 منظور دینداری علاوه بر این‌ها خدمت بی توقع به مردم، پر کردن اوقات زندگی با خوبی‌ها، ادب در برابر عالمان و عارفان و والدین و معلمان. مهار خشم و غیبت و حسادت و نیک همسرداری کردن و تلاش در جهت تربیت دینی فرزندان، مشارکت در سرنوشت جامعه، این‌ها موانع عمده‌ی آلوده شدن به بیهودگی و گناه و بطالت است.

9- پرمودا باترا روانشناس هندی می‌گوید بزرگ‌ترین آتش‌های جهان را با یک فنجان آب می‌توان خاموش کرد. کافیست زمان را در یابید. یعنی به موقع اینکار انجام گیرد. زمانی که جرقه‌ای زده شد و آتش به تازگی در حال خود نمایی است همان موقع با یک فنجان آب آتش خاموش می‌شود. آسیب‌ها و گناهان را نیز در همان آغاز باید مهار کرد. بی مبالاتی و اهمال دامنه آنرا به سراسر زندگی گسترش داده و خاموش کردن آن کار بسیار دشوار و گاهی ناممکن خواهد بود. اگر چه گناه نکردن آسان‌تر از توبه کردن است، اما بلافاصله توبه کردن و خاموش کردن جرقه‌های گناه، اقدامی است که در فرآیند پرهیز از گناه و پاک شدن و پاک ماندن ضروریست.

پرهیزها و راهکارها:
 همان گونه که اعمال صالح و نیکوی انسان به واسطه برخی گناهان حبط و تباه می‌شود، بعضی از اعمال نیک نیز سبب تکفیر و از بین رفتن گناهان می‌گردد. در قرآن و روایات راه‌ها و مصادیق فراوانی که موجب از بین رفتن گناه و آثار و عوارض آن، بلکه تبدیل سیئات به حسنات شده است. از مجموع آنها این مطلب به دست می‌آید که ایمان و عمل صالح و توبه و ترک گناهان کبیره، مطمئن‌ترین راه از بین بردن گناهان گذشته و جلب محبّت الهی است. در ذیل به برخی از آنها اشاره می‌شود:
 ۱- ایمان و عمل صالح: قرآن کریم می‌فرماید: والّذین آمنوا و عملوا الصالحات لنکفّرنّ عنهم سیئاتهم؛ ۲- کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام می‌دهند، گناهان آنان را می‌بخشیم.
پس باید کوشید از طریق ازدیاد معرفت و شناخت خدا و آگاهی از نعمت‌های مادی و معنوی او و انجام عمل صالح، ایمان را تقویت نمود.
۳-  توبه و انابه و بازگشت از گناهان سبب محو و از بین رفتن همه گناهان کبیره و صغیره می‌گردد.
آیات ۶۸ و ۶۹ سوره فرقان به مرتکبین برخی گناهان کبیره وعده عذاب مضاعف و خلود در جهنم داده، سپس فرموده است: مگر کسی که توبه کند و ایمان بیاورد و عمل صالح انجام دهد که در این صورت خداوند (نه تنها) گناهان او را می بخشد (بلکه) سیئات و بدی‌های اعمال آنها را به حسنات تبدیل می‌کند.
پیامبر اکرم(ص) فرمود: لکلّ داء دواء و دواء الذّنوب الاستغفار؛ برای هر دردی، درمانی است. درمان بیماری گناهان توبه و استغفار است. از راه توبه است که می‌توان محبّت الهی را جلب نمود و محبوب حق تعالی گشت.
امام باقر(ع) فرمود: همانا خدای متعال از توبۀ بندۀ گناهکار خویش بسیار فرحناک و خشنود می‌گردد؛ خشنودتر از مردی که در شب تاری شتر و توشه خود را گم کند و سپس پیدا نماید. در حدیث قدسی آمده است: اگر آنان که از درگاه من روی برتافتند و به معصیت آلوده گشتند، می‌دانستند چقدر مشتاق آنان هستم (و از بازگشت و توبه آنان خشنود می‌گردم)، از شدّت شوق و شعف، جان می‌سپردند.
۴- ترک گناهان بزرگ، سبب از بین رفتن آثار گناهان کوچک شود: ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه، نکفّر عنکم سیئاتکم و ندخلکم مدخلاً کریماً؛ اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می‌شوید، پرهیز کنید، گناهان کوچک شما را می‌پوشانیم و شما را در جایگاه خوبی وارد می‌سازیم.
۵- هر کار خوب و شایسته و هر فعلی که مصداق حسنه باشد، عاملی برای از بین رفتن سیئات و بدی‌ها می‌باشد: انّ الحسنات یذهبن السیئات ذلک ذکری للذاکرین؛ حسنات، سیئات و گناهان (و آثار آن) را برطرف می‌سازند. این مطلب تذکر و یادآوری است برای آنهایی که تذکر پذیرند.
حسنات، مطلق است و شامل همه عبادات و هر کار ارزشمندی که شرع آن راتأیید و تعیین کرده و به قصد تقرّب به خدا انجام گیرد، می‌شود.
امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید: انّ اللَّه یکفّر بکل حسنةٍ سیئةً؛ با انجام دادن هر حسنه، خداوند، یک گناه و سیئه را می‌پوشاند و محو می‌سازد.
۶- اقرار و اعتراف به گناه در پیشگاه حق تعالی: وقتی با خدای خود خلوت کردی و به دعا و مناجات مشغول شدی. گناهان و معصیت‌های گذشتۀ خود را به یاد آور و به زبان اعتراف و اقرار کن و از خدا عفو و مغفرت طلب نما. امام باقر(ع) فرمود: واللَّه ما ینجو من الذّنب ألاّ من أقربه؛ سوگند به خدا! جز آن که به گناه اقرار کند، نجات نیافت.
۷- پیوسته با طهارت (وضو و غسل و...) بودن و۸ - اقامه‌ها نمازهای پنجگانه با حضور قلب. سلمان فارسی می‌گوید: روزی با پیامبر اکرم(ص) زیر درختی نشسته بودیم. حضرت شاخه‌های خشک آن درخت را تکان داد، تمام برگ‌های آن فرو ریخت. سپس رو به من کرد و فرمود: سؤال نکردی چرا این کار را کردم. گفتم: شما بفرمایید، منظورتان چه بوده است.
فرمود: هنگامیکه مسلمان وضو بگیرد (و مواظب باشد) خوب وضو بگیرد، سپس نمازهای پنجگانه را به جا آورد، گناهان او فرو می‌ریزد، همانگونه که برگ‌های این شاخه فرو ریخت. سپس آیه انّ الحسنات یذهبن السیئات را تلاوت کرد.
اساساً آیه مذکور به عنوان تعلیل و بیان سرّ و حکمت وجوب اقامۀ نماز در سوره هود بعد از امر به اقامه نماز بیان شده است، یعنی نماز به عنوان یکی از مصادیق بارز حسنات، آثار معصیت و تیره‌گی‌هایی را که در دل وجود دارد، از بین می‌برد.
۹- خواندن نمازهای مستحبی و نافله مخصوصاً نماز شب.
امام صادق(ع) در ذیل تفسیر آیه ۱۱۴ هود می فرماید: صلوة المؤمن باللیل تذهب بما عمل من ذنب النهار؛ نماز شب مؤمن، گناهان روز او را محو و نابود می‌سازد.
۱۰- خضوع در عبادت و اشک ریختن در دعا و مناجات: شخصی از پیامبر اکرم(ص) پرسید: چه چیزی گناهان مرا بعد از توبه، نابود می‌کند؟ فرمود: اشک ریختن و خضوع در عبادت و دعا و مناجات و تحمّل بیماری‌ها.
۱۱- تحمل بیماری، گناهان را نابود می‌کند. پیامبر اکرم(ص) فرمود: السقم یمحو الذنوب.
۱۲- ناراحتی‌ها، مصایب، مشکلات و همّ وغم‌ها: پیامبر اکرم(ص) فرمود: ساعات المهموم، ساعات الکفّارات.
۱۳-طواف خانه خدا و خدمت به بندگان خدا و برآورده کردن و ۱۴- خواسته‌های مؤمنان.
امام ششم(ع) فرمود: هر کس هفت شوط خانه خدا را طواف کند، خداوند شش هزار حسنه برای او بنویسد و شش هزار گناه از او بزداید و شش هزار درجه مقامش را بالا ببرد. روا ساختن حاجت مؤمن از یک طواف بلکه ده طواف خانۀ خدا بهتر است.
۱۵- جهاد در راه خدا: مردی نزد پیامبر(ص) آمد و عرض کرد: ای رسول خدا! من به جهاد خیلی علاقه دارم و با جهاد نشاط پیدا می کنم. حضرت فرمود: پس جهاد در راه خدا کنی، زیرا اگر کشته شوی، نمرده‌ای بلکه زنده‌ای و از سفرۀ خاص خدا روزی می‌خوری و اگر در مسیر رفت و برگشت - در غیر میدان جنگ - بمیری، اجر و پاداش شما با خدا خواهد بود و اگر (به وطن و خانه‌ات) بازگشتی، از همه گناهان بازگشت می‌کنی و پاک می‌شوی، آن چنان که از مادر متولّد شوی.
۱۶- صله ارحام: اسحاق بن عمار می‌گوید: من مکرر این جمله را از امام صادق(ع) شنیدم که فرمود: انّ صلة الرحم و البر لیهوّ نان الحساب و یعصمان من الذّنوب؛ صله رحم و احسان و نیکی، حساب را آسان می کند و از گناهان نگه می‌دارند.
۱۷- خوش اخلاقی: امام صادق(ع) فرمود: همان گونه که گرمای خورشید یخ را آب می‌کند، خوش اخلاقی گناه را آب می‌کند.
۱۸- راستگویی.
۱۹- شکر نعمت‌های خدا.
۲۰- امانتداری و ادای امانت.
۲۱- بر دیدار و ملاقات برادران دینی رفتن.
۲۲- مصافحه کردن و دست دادن دو مؤمن با هم: امام باقر(ع) فرمود: وقتی دو مؤمن به هم رسیدند و با هم دست دادند، همواره گناهان آن دو می‌ریزد، چنان که برگ از درخت می‌ریزد و تا زمانی که از هم جدا نشده‌اند، خداوند به آنان نظر رحمت دارد.
۲۳- معانقه و در آغوش گرفتن مؤمن با نیت نزدیکی به خدا.
۲۴- خدمت به پدر و مادر و مؤمنان کفاره گناهان کبیره است.
۲۵- اطعام فقرا و دادن لباس به آنان.
۲۶- کار زن در خانه شوهر و انجام هر کاری که از شئونات زن می‌باشد، مثل حاملگی، زایمان، شیردادن و... کفاره گناهان می‌باشد. در حدیث آمده است که اگر زنی حتی یک لیوان آب به دست شوهرش بدهد، خداوند شصت گناه او را می‌آمرزد و شهری در بهشت برای او آماده می‌کند.
۲۷- کار مرد در خانه و کمک کردن به همسر در امور خانه‌داری کفاره گناهان بزرگ است.
۲۸- مهمترین عاملی که سبب آمرزش گناهان می‌شود و محبّت الهی را همراه دارد، اطاعت همه جانبه و در تمامی امور اعم از عبادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حکومتی است، چنان که عدم اطاعت از خدا موجب کفر می‌گردد..
قل ان کنتم تحبّون اللَّه فاتبعونی یحببکم اللَّه و یغفر لکم ذنوبکم واللَّه غفور رحیم؛ بگو ای پیامبر! اگر خدا را دوست می‌دارید، مرا پیروی کنید، تا خدا شما را دوست داشته باشد و گناه شما را ببخشد که خداوند آمرزنده و مهربان است.
۲۹- صلوات بر محمد و آل محمد: امام رضا(ع) می‌فرماید: من لم یقدر علی ما یکفّر به ذنوبه فلیکثر من الصلوة علی محمّد و آله فانّها تهدم الذّنوب هدما؛ کسی که توانایی بر چیزی که موجب محو و آمرزش گناهان او شود ندارد، پس بسیار بر محمّد و آلش صلوات بفرستد، چرا که صلوات گناهان را نابود و ریشه کن می‌کند.
۳۰- تلاوت قرآن: حضرت امام صادق(ع) فرمود: تلاوت هر آیه‌ای از آیات قرآن ده حسنه دارد و ده سیئه و گناه را محو نماید. اگر این تلاوت در شب یا روزهای ماه مبارک رمضان باشد، اثر آن هزار برابر می‌گردد.
۳۱- روزه: پیامبر اکرم(ص) فرمود: کسی که در ماه رمضان روزه می‌گیرد، در حالی که ایمان به خدا آرد و علاوه بر شکم، قلب و چشم و گوش و زبان او نیز در روزه باشد، خداوند روزه‌اش را قبول می‌کند و همه گناهان او را می‌آمرزد و می‌بخشد.
۳۲- افطار دادن به روزه داران مؤمن: امام صادق(ع) فرمود: من فطر مؤمناً کان کفّارة لذنبه الی قابل؛ افطار دادن به مؤمن روزه دار کفاره گناهان است.
مواردی که بیان شد، همه از مصادیق حسنه و عمل صالح می‌باشد. بنابراین عواملی که باعث از بین رفتن گناهان و جلب محبّت الهی می‌شود، منحصر به موارد مذکور نیست، بلکه عواملی چون توسّل به ائمه(ع) و شفاعت آنان، محبّت به یتیم، صدقه و... نیز باعث تکفیر و از بین رفتن گناهان می‌گردد.

چه کار کنیم که دیگر گناه نکنیم؟
عامل اصلی بدبختی آدمی گناه است و اگر انسان بخواهد از گناه دوری کند و از این سمّ مهلک نجات یابد، رعایت نکات زیر ضروری است:
أ‌) تصمیم جدی و قاطع بر گناه نکردن؛ تا انسان عزم راسخ بر ترک گناه نداشته باشد، چندان توفیقی در عدم ارتکاب گناه به دست نمی آورد.
ب‌) توجه کامل به این که خداوند در همه حالات آگاه و ناظر بر اعمال ما است و حتی بر خطورات قلبی ما (در دل می گذرد) احاطه دارد و از آن ها هم با خبر است. اگر انسان چنین یقینی داشته باشد، خجالت می کشد گناه کند و از دستورهای خالقش سرپیچی نماید. برای این که انسان به چنین توجهی موفق شود، همیشه به یاد خدا بودن بسیار سودمند است. این که گفته می شود انسان باید همیشه به یاد خدا باشد، بدین خاطر است که با یاد خدا انسان از مهلکات دور می شود و به عوامل سعادت نزدیک می گردد. علی(ع) فرمود: «خدا را در همه جا یاد کنید، زیرا در همه جا با شما است». (1) حضرت در حدیث دیگر فرمود: «ذکر دو گونه است: یاد خدا به هنگام مصیبت و بهتر از آن یاد خدا در رویارویی با حرام است که این یاد خدا مانع از ارتکاب حرام می شود».(2) قرآن فرمود: «آیا (او که اهل گناه و شرک است) ندانست که خدا می بیند».(3)
ج) تفکر در عواقب زیان بار گناه. اگر انسان توجه کامل داشته باشد که معصیت افزون بر آثار سوء دنیوی، چه عذاب های غیر قابل تحمل اُخروی به دنبال دارد، مطمئناً از گناه دوری می جوید.
قرآن می فرماید: « هر کس به خدای خود با حالت گناه وارد شود، جزای او جهنمی است که در آن جا نه می میرد و نه زنده می ماند».(4) در آیة دیگر فرمود: «(در روز قیامت) گناهکار دوست دارد که فرزندان، زن، برادر، همة خویشان و همه اهل زمین را فدا می کرد تا از عذاب نجات می یافت، (ولی) چنین نیست، (بلکه) آن آتش شعله کش است و ...».(5) در جای دیگر فرمود: «در روز قیامت کافر گوید: ای کاش خاک بودم».(6)
د) مقایسه بین بهشت و جهنم. اگر انسان یک مطالعه اجمالی در آیات و روایات اهل بیت(ع) در مورد نعمت های بهشتی و عذاب های جهنمی داشته باشد، مطمئناً به بهشت شوق پیدا می کند و از جهنم می ترسد در نتیجه مرتکب گناه نمی شود. در این زمینه مطالعه جلد شش کتاب پیام قرآن اثر آیت الله مکارم شیرازی بسیار مفید است. قرآن در مقایسه بین ثواب و عذاب اخروی می فرماید: «وصف بهشتی که به پرهیزکاران وعده داده شده (چنین است) که در آن، جوی هایی از آب گوارا، و جوی هایی از شیری که مزه اش تغییر ناپذیر است، و جوی هایی از شراب لذت بخش برای آشامندگان، و جوی هایی از عسل پاکیزه (وجود دارد) و برای شان در آن جا همه گونه میوه هست، نیز آمرزشی از جانب پروردگارشان. (آیا چنین کسی) همانند کسی است که جاودانه در آتش است و به آنان آبی جوشان نوشانده می شود که دل و روده های شان را پاره پاره می کند؟!».(7)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: «مغبون کسی است که بهشت عالی را به گناه پست بفروشد».(8)

هـ) باور کردن این که شیطان و نفس امّاره، دشمن انسانند؛ وقتی انسان یقین پیدا کرد که اینان دشمن اویند، به حرف آنان گوش نداده و گناه نمی کند. قرآن می فرماید: «ای بنی آدم، آیا با شما پیمان نبسته بودم که شیطان را نپرستید که او دشمن آشکار شما است؟!».(9)
در آیة دیگر فرمود: «نفس امّاره بسیار وادار کننده به بدی است».(10)
و) عمر انسان زودگذر است و در آینده بسیار نزدیک به نتایج اعمالش خواهد رسید؛ اگر انسان به این مسئله عنایت داشته باشد و فکر نکند که فعلاً خبری از سرای آخرت نیست، در عدم ارتکاب گناه مؤثر است، چرا که خیلی از افراد به خیال این که عواقب وخیم معصیت دیر به سراغ انسان می آید، مرتکب معصیت می گردند. قرآن فرموده: «آن ها (کافران) آن (روز عذاب را) دور می بینند، و ما آن را نزدیک می بینیم».(11)
ز) زیاد سبحان الله گفتن، که باعث می شود شیطان از انسان دور شود.

وقتی شیطان از انسان دور شود، دیگر گناه نمی کند. امام صادق(ع) فرمود: «شیطان گفته است: پنج کس مرا بیچاره ساخته و راه به آن ها ندارم و بقیه مردم در اختیار منند:
1ـ کسی که با نیّت صادق به خدا چنگ بزند و در تمام کارها به او توکّل کند.
2ـ کسی که در شبانه روز زیاد تسبیح گوید.
3ـ کسی که هر چه برای خود می پسندد، برای برادر مؤمن خود نیز بپسندد.
4ـ کسی در وقت رویارویی با مصیبت ناله و فریاد نزند.
5ـ کسی که به آن چه خدا قسمتش کرده است راضی باشد».(12)

در پایان حدیثی را که امام حسین(ع) دربارة رهایی از معصیت فرموده می آوریم:
مردی به خدمت حضرت حسین(ع) رسیده و عرض کرد: من مردی گناهکارم و صبر بر معصیت (استقامت در برابر آن) ندارم، مرا موعظه فرما. حضرت فرمود: «پنج عمل انجام ده، آن گاه هر گونه که خواستی گناه کن: 1ـ روزی خدا را نخور و هر چه می خواهی گناه کن.
2ـ از ولایت خدا بیرون رو و هر چه خواستی گناه کن.
3ـ در جایی گناه کن که خدا تو را نبیند.
4ـ به هنگام مرگ نگذار حضرت عزرائیل جانت را بگیرد و هر چه خواستی گناه کن.
5ـ وقتی مالک دوزخ تو را به آتش می اندازد، داخل آتش نرو، آن وقت هر گناهی خواستی انجام ده».(13)
در این حدیث حضرت می خواهد بگوید: تو که بر هیچ یک از این پنج چیز قادر نیستی، پس چگونه گناه انجام می دهی و خود را بدبخت می کنی؟!

پی نوشت ها:
1. صادق احسان بخش، آثار الصادقین، ج 6، ص 295، شمارة 8567.
2. همان، ص 294، شمارة 8562.
3. علق (95) آیة 14.
4. طه (20) آیة 74.
5. معارج (70) آیة 11 ـ 15.
6. نبأ (78) آیة 40.
7. محمد (47) آیة 15.
8. غررالحکم، ج 1، ص 356.
9. یس (36) آیة 60.
10. یوسف (12) آیة 14.
11. معارج (70) آیة 6.
12. آثار الصادقی، ج 6، ص 290، شمارة 8543.
13. همان، ص 349، شمارة 8789
..............................
۱ - ترس و پشیمانی از گناه
________________________________________
احساس خجالت و شرمندگی در برابر خداوند متعال نسبت به پیشینه‌های سوء خود از بهترین حالات روحی و معنوی و زمینه‌ساز توجه و جلب رحمت و عنایت پروردگار است.
ضمن آن‌که انسان همواره باید از گذشته‌های بد نگران و نسبت به آینده خود بیمناک باشد. خوف و‌ اندوه نباید به گونه‌ای باشد که انسان را مأیوس و ناامید سازد؛ چراکه این خود دامی از ابلیس و گناهی کبیره به حساب می‌آید.
پشیمانی، اساسی‌ترین رکن بازگشت و جبران گناه است؛ ولی نباید در آن متوقف ماند؛ بلکه خداوند منان آن را پلی قرار داده است تا بندگان مؤمن با گذر از آن از جهنم سیئات (گناهان) بیرون جسته و به بهشت حسنات (نیکی‌ها) فرود آیند؛ بنابراین گام بعدی تغییر مسیر و ترک گناه است.
برای ترک گناه و عادت‌های زشت توصیه‌هایی در پی می‌آید؛ لیکن مهم خود انسان است که با اراده‌ای قاطع به انجام این امور پرداخته و در این صورت خداوند متعال یار و یاور او خواهد بود.
۲ - روش‌های ترک گناه
برخی روش‌های ترک گناه، بدین شرح است:
۲.۱ - کوچک نشمردن گناه
کوچک نشمردن هیچ گناهی هرچند به نظر صغیره باشد؛ چراکه ابلیس لعین با کوچک جلوه دادن گناهان زمینه عادت کردن به گناه و انجام دادن معاصی کبیره را هم فراهم می‌نماید.
۲.۱.۱ - حدیثی از امام علی
امام علی (علیه‌السّلام) می‌فرماید: «بدترین گناه آن است که گنهکار آن را سبک شمارد». 
۲.۱.۲ - حدیثی از پیامبر
پیامبر اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) در دستوری اخلاقی علاج این بیماری را این‌گونه بیان می‌فرمایند: «کوچکی گناه را نبینید؛ بلکه ببینید به چه کسی گستاخی کرده‌اید». 
هر وقت گناه در نظر انسان کوچک جلوه نمود و زمینه‌های انجام آن نیز فراهم آمد، بهترین عمل توجه به عظمت و جلالت خداوند متعال است.
۲.۲ - کمک گرفتن از نماز
از نماز برای ترک گناه کمک بگیرید. در قرآن می‌خوانیم که: «نماز شما را از کارهای زشت و منکر باز می‌دارد». (ابتدا ممکن است مشکل باشد؛ اما کمی صبر و استقامت کمک می‌کند که از نتایج آن بهره بگیرید.
۲.۳ - شرط کردن با خداوند
شرط نمودن با خدا مبنی برای ترک معصیت و استعانت جستن از او:
شما می‌توانید هر روز بعد از نمازهای یومیه با خداوند شرط کنید و قول دهید گناه انجام ندهید. بدین صورت که بعد از خواندن نماز صبح با خداوند متعال عهد کنید تا نماز ظهر هیچ گناهی را انجام ندهید. بعد از این‌که سربلند بیرون آمدید، بعد از نماز ظهر و عصر عهد خود را تکرار کنید و همین‌طور روز را بدون گناه به پایان رسانید. بعد از مدتی ثمره این روش را به‌خوبی در‌خواهید یافت. پس از آن می‌توانید هر روز اول صبح با خداوند عهد خودتان را تا شب محکم نمایید.
۲.۴ - دور کردن فکر گناه از ذهن
هرگاه فکر گناه و وسوسه آن به ذهن آمد، بلافاصله آن را از ذهن خارج کرده و توجه خود را با امور شریفی مثل: نماز، قرائت قرآن، مطالعه یا بازی‌ها و سرگرمی‌های سالم معطوف سازید.
۲.۵ - مطالعه درباره آثار منفی گناه
مطالعه و تفکر پیرامون عواقب سوء و وخیم گناه:
در این رابطه مطالعه کتاب‌هایی پیرامون معاد بسیار نافع است. به کتاب‌های شهید دستغیب (رحمه الله) درباره گناه، آثار آن و ترک گناه مراجعه نمایید.
۲.۶ - خود را در محضر خدا و امامان دانستن
خود را همواره در محضر حق‌تعالی، امامان (علیهم‌السّلام) بدانیم و او را به یقین در همه حال مراقب و بینای به افعال خود بنگریم. 
۲.۷ - توجه به رسوا شدن در محضر خداوند
توجه به حالات زشت گناه و خصوصاً تداعی حالت زشت شخص گنهکار در عالم آخرت و رسوا شدن در محضر خداوند متعال و ائمه معصومین (علیهم‌السّلام).
۲.۸ - پرهیز از مکروهات
برای ترک معاصی لازم است در بسیاری از موارد انسان از مکروهات و چه‌بسا از مباحات (که زمینه گناه را فراهم می‌کند) نیز چشم بپوشد تا او را به انجام زشتی‌ها نزدیک نسازد.در گفتار ائمه اطهار (علیهم‌السلام) آمده است که: «مکروهات پرتگاه (انسان در معاصی) است».

۲.۹ - پرهیز از مکان‌های خلوت
از مکان‌ها و شرایطی که آدمی را به گناه ترغیب می‌نماید فاصله بگیرید. برای انسانی که معاصی را در خلوتگاه انجام می‌دهد، بهتر آن است که همیشه از مکان‌های خلوت پرهیز کند و بالعکس، انسان‌هایی که در محیط‌های ناسالم معاشرت دارند، پناه بردن به خلوتگاه مناسب‌تر است.
۲.۱۰ - تقویت اراده
به وسیله تلقین کردن به خود مبنی بر این‌که من می‌توانم و تکرار جملات تشویق‌کننده و پرهیز از بر زبان جاری کردن جملات یأس‌آور (مثل از عهده من ساخته نیست، نمی‌توانم، قدرت ندارم و ...) اراده خود را قوت بخشیم. برای تقویت اراده از ورزش نیز می‌توانیم کمک بگیریم. ورزش باعث می‌شود که انسان فردی با اراده گردد و راحت‌تر به ترک گناه بپردازد.
۲.۱۱ - محاسبه نفس
رسیدگی به افکار و اعمال در طول روز به خصوص در پایان روز یعنی شب‌ها قبل از خوابیدن را محاسبه نفس گویند. توجه به اعمال روز و کردارها و توبیخ نمودن و استغفار کردن در صورت انجام دادن معصیت، یکی از راه‌های مهم به شمار می‌رود.
۲.۱۲ - مطالعه درباره پارسایان
مطالعه پیرامون پارسایان و زاهدان و مطالعه کتاب‌های اخلاقی.
۲.۱۳ - برگزیدن دوستان صالح
با افراد منحرف معاشرت و دوستی نکنیم و دوستان مؤمن و سالم انتخاب کنیم. بی‌شک هم‌نشینی با دوستان صالح انسان شما را به کاری خوب می‌کشاند.
۲.۱۴ - شرکت در مجالس مذهبی
شرکت در فعالیت‌های مذهبی و اجتماعی هم‌چنین شرکت در مراسم تشییع جنازه مؤمنین، زیارت قبور، یاد مرگ به انسان در ترک گناه کمک می‌رساند.
۲.۱۵ - استفاده بهینه از اوقات فراغت
با برنامه‌های متنوع و سودمند (مثل سیر مطالعاتی منظم) اوقات فراغت خود را تنظیم کنیم. (ما اوقات فراغت لذت‌بخش که در آن گناه هم نباشد، زیاد داریم).
۲.۱۶ - خواندن قرآن
قرآن بخوانیم و در آیات آن تدبر کنیم.
۲.۱۷ - انجام وظایف دینی
سعی و کوشش در انجام وظایف دینی؛ مثل: نماز و روزه و....

۲.۱۸ - ترک عادت‌های زشت
شناخت علل و زمینه‌هایی که باعث عادت‌های زشت شده است و مخالفت با آن عوامل، مثلاً اگر ارتباط و دوستی با اشخاص غیر سالم زمینه‌ساز گناه بوده، در ارتباط با آن‌ها تجدید‌نظر شود.
۳ - موفقیت در انجام توبه
برای موفقیت در توبه، علاوه بر نکات ذکرشده، مطالب زیر قابل توجه است:
۳.۱ - کنترل قوای نفسانی
برای موفقیت در امر توبه باید دانست که انسان معجونی از نیروهای گوناگون است. بعضی از آن‌ها از غرایز حیوانی نشئت می‌گیرد و بعضی از فطرت حقیقت‌طلب و خداجوی انسان. بین این نیروها به طور دائم جدال و درگیری وجود دارد. انسان باید با مبارزه‌ای همیشگی (جهاد اکبر) با وسوسه‌های شیطانی و نیز ارضای غرایز از طریق مشروع، قوای نفسانی خود را کنترل کند.
۳.۲ - برنامه‌ریزی منظم و سبک
برای استمرار توبه، برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده جهت مبارزه با گناه ضرورت دارد. این برنامه در ابتدا سبک باشد و کم‌کم جدی‌تر و سنگین‌تر شود. اگر همان اول شرط شد که من هیچ‌گاه گناه نمی‌کنم، ممکن است عملی نگردد. پس با خودتان شرط کنید فقط امروز می‌خواهم چشم خود را کنترل کنم و آن روز را نیز طبق برنامه قبلی (شماره ۳) چند قسمت کنید و در عین حال بر قسمت‌های دیگر اعضا و جوارحتان نیز دقت داشته باشید.
۳.۳ - جریمه قرار دادن برای گناه
برای التزام به استمرار توبه، در صورت تخلف و شکستن توبه جریمه‌ای قرار دهید و حتماً آن جریمه را پرداخت و یا ادا نمایید؛ مثلاً می‌توانید شرط کنید اگر دوباره مرتکب آن گناه شدم فلان مبلغ صدقه را بپردازم و یا چند رکعت نماز بخوانیم و...)؛ البته مقدار جریمه را آن‌قدر سنگین نباشد که از انجام آن برنیایید که این خود باعث انجام دادن تخلف دیگر و زمینه‌ساز تضعیف نفستان می‌شود. البته هرگاه موفق به انجام اعمال مثبت و برنامه‌های مذکور شدید، خودتان را تشویق کنید (تفریح بروید، برای خود لباس جدید بگیرید).
۳.۴ - تقویت ایمان و روحیه دینی
برای تقویت ایمان در دو زمینه باید کوشا باشید:
۳.۴.۱ - رشد علمی
برای این کار، کتاب‌های شهید مطهری و شهید دستغیب را به تدریج ـ طبق یک برنامه هفتگی ـ مطالعه کنید.

۳.۴.۲ - بُعد عملی
اولین گام انجام واجبات و ترک محرمات است. در جدولی همه‌روزه برنامه‌های انجام شده و یا خدای ناخواسته خلاف‌هایی را که مرتکب شده‌اید، ثبت کنید و بلافاصله تصمیم به از بین بردن آن‌ها با روش‌های ذکر‌شده بگیرید. نتیجه و میزان موفقیت هر یک از آن‌ها را ثبت کنید و در پایان نتیجه را محاسبه کنید. برای تخلفات، خود را ملامت کرده و برای موفقیت‌ها خدا را شاکر باشید.
نکته: (از آن‌جا که ممکن است این دفترچه به دست افراد دیگر افتاده یا مورد مطالعه قرار گیرد، سعی کنید از رمزگذاری به وسیله اعداد یا حروف برای کارهای روزانه استفاده کنید).
۳.۵ - استغفار
درباره استغفار به دو حدیث زیر توجه کنید:
۲.۱.۲ - حدیثی از پیامبر
پیامبر اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) می‌فرماید: «هر دردی را دارویی است و داروی گناهان، استغفار است». 
۳.۵.۲ - حدیثی از حضرت علی
امام علی (علیه‌السّلام) می‌فرماید: «درد و داروی گناهان استغفار است و شفای از گناه به این است که به گناه باز نگردی». 

 انتهای پیام | https://www.shia-news.com/