شیعه نیوز | مهدی زارع، استاد پژوهشکده بین‌المللی زلزله‌شناسی با بررسی احتمال وقوع زمین‌لرزه‌های شدید در شمال-مرکز ایران، از افزایش قابل‌توجه احتمال رخداد زلزله‌های بزرگ در برخی گسل‌های اصلی این پهنه خبر می‌دهد.
به گزارش «شیعه نیوز»، محدوده شمال مرکزی ایران یکی از مهمترین پهنه‌های لرزه‌خیز و در عین حال پرجمعیت کشور است؛ محدوده‌ای که از سواحل جنوبی دریای کاسپین آغاز می‌شود، از رشته‌کوه البرز عبور می‌کند و تا حاشیه شمالی فلات مرکزی ایران و دشت کویر امتداد می‌یابد. بر اساس برآورد‌های جمعیتی، حدود ۲۸ تا ۲۹ میلیون نفر، معادل تقریباً ۳۳ تا ۳۵ درصد جمعیت ایران، در این پهنه زندگی می‌کنند.
این محدوده شهر‌ها و مراکز جمعیتی مهمی مانند تهران، کرج، قم، قزوین، ساری، آمل، بابل، رشت، گرگان و شماری از شهر‌های بزرگ استان‌های مرکزی و سمنان را دربرمی‌گیرد. قرار گرفتن این جمعیت در مجاورت گسل‌های فعال، در کنار تمرکز بخش قابل‌توجهی از دارایی‌ها و زیرساخت‌های کشور، باعث شده ارزیابی ریسک لرزه‌ای این منطقه اهمیت ویژه‌ای پیدا کند.
دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بین‌المللی زلزله‌شناسی، در گفت‌و‌گو با خبرآنلاین، با بررسی احتمال وقوع زمین‌لرزه‌های شدید در شمال-مرکز ایران، از افزایش قابل‌توجه احتمال رخداد زلزله‌های بزرگ در برخی گسل‌های اصلی این پهنه خبر می‌دهد؛ منطقه‌ای که علاوه بر تمرکز جمعیتی بالا، بخش بزرگی از ظرفیت اقتصادی و زیرساخت‌های حیاتی کشور را در خود جای داده است.
به گفته زارع، همین تمرکز جمعیتی در کنار قرارگیری شهر‌ها در مجاورت گسل‌های فعال، اهمیت ارزیابی ریسک لرزه‌ای این منطقه را دوچندان می‌کند.
ریسک «بسیار بالا» برای زلزله در شمال مرکز ایران؛ کدام گسل‌ها در وضعیت بحرانی‌اند؟ / مهدی زارع: احتمال بی‌خانمان شدن ۳میلیون نفر در کریدور تهران-کرج
احتمال وقوع زلزله بزرگ در دهه پیش رو
زارع می‌گوید برای بررسی احتمال وقوع زمین‌لرزه در این پهنه، مدل‌های مختلف بازگشت زلزله و وضعیت چرخه لرزه‌ای گسل‌ها در کنار داده‌های تاریخی و دستگاهی مورد بررسی قرار گرفته است.
او در این‌باره می‌گوید: «با تلفیق مدل‌های بازگشت گوتنبرگ-ریشتر و مدل‌های بازگشت وابسته به زمان برای سامانه‌های گسلی با لحاظ کردن دوره بازگشت سپری‌شده تحلیلی کمی از بازگشت زلزله در شمال-مرکز ایران انجام شد. منطقه‌ای با گسل‌های فعال فشارشی-امتدادلغز که برخی از مهمترین گسل‌های آن سامانه‌های گسلی شمال تهران، مشاء، ری و بوئین‌زهرا هستند.»
به گفته او، این بررسی بر مجموعه‌ای از داده‌های لرزه‌ای و تاریخی متکی است: «با بهره‌گیری از یک مجموعه داده ۲۲ ساله ثبت‌شده با ابزار دقیق شامل ۲۵۷ رویداد با بزرگای بیش از ۴ و ۱۳ رویداد با بزرگای بیش از ۵، و تلفیق داده‌های کاتالوگ تاریخی که بازه‌ای بیش از دو هزاره را در بر می‌گیرد و با در نظر گرفتن گسل‌هایی که در مرحله بحرانی تنش قرار دارند، احتمال ۱۰ ساله‌ای معادل ۲۶ درصد برای بزرگای بیش از ۶ و ۱.۵ درصد برای بزرگای بیش از ۷ به دست می‌دهد، و با لحاظ کردن وضعیت گسل‌هایی که در معرض گسیختگی هستند و شرایط بحرانی تنش، این مقادیر را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد؛ به‌طوری که برای بزرگای بیش از ۶ به حدود ۴۰ درصد و برای گسیختگی‌های با بزرگای بیش از ۷ که دوره بازگشت آنها سپری شده در امتداد قطعات گسلی اصلی و مشخص، به ۴٫۵ درصد می‌رسد.»
گسل‌های درگیر در چرخه بحرانی تنش
شمال-مرکز ایران در پهنه‌ای از همگرایی و کوتاه‌شدگی قرار دارد که در آن ترکیبی از گسلش امتدادلغز و راندگی در امتداد البرز و حاشیه شمالی ایران مرکزی فعال است. تهران بزرگ و دیگر مراکز شهری پرجمعیت نیز روی یا در مجاورت شماری از گسل‌های اصلی این منطقه قرار گرفته‌اند.
زارع درباره شرایط این پهنه می‌گوید: «شمال-مرکز ایران در پهنه همگرایی و کوتاه‌شدگی با ترکیبی از گسلش امتدادلغز و راندگی در امتداد رشته‌کوه البرز و حاشیه شمالی ایران مرکزی قرار دارد. مناطق شهری پرجمعیت، به ویژه تهران بزرگ، مستقیماً بر روی یا در مجاورت گسل‌های فعال اصلی قرار دارند. هنگامی که بخش‌های گسلی منفرد به یک مرحله بحرانی تنش نزدیک می‌شوند - مدل‌های معمول خطر فوری را کمتر از حد واقعی تخمین می‌زنند. انباشت تغییر شکل روی گسل تا زمانی ادامه می‌یابد که تنش برشی از مقاومت اصطکاکی فراتر رود. مدل‌های معمول گسیختگی ناشی از زلزله را به عنوان یک فرآیند تصادفی بدون حافظه در نظر می‌گیرد، اما احتمال وقوع کوتاه‌مدت تا میان‌مدتِ قریب‌الوقوع را در قطعات گسلی که در مراحل پایانی چرخه لرزه‌ای قرار دارند، کمتر از مقدار واقعی برآورد می‌کنند.»
او با اشاره به پیامد‌های این شرایط برای شهر‌ها و زیرساخت‌های حیاتی ادامه می‌دهد: «برای زیرساخت‌های حیاتی در مجاورت تهران، و شهر‌های بزرگ و مناطق تمرکز جمعیت دیگر باید احتمال‌های بالاتر۲٫۷ تا ۴٫۵ درصد رخ داد در دهه پیش رو در امتداد گسل‌های باسابقه گسیختگی تاریخی نظیر سامانه‌های گسلی «ری» یا «شمال تهران» بر ضرورتِ فوریِ مقاوم‌سازی سازه‌ها، رعایت دقیق استاندارد‌های طراحی لرزه‌ای (مانند استاندارد ۲۸۰۰ ایران) در نظر گرفته شود و بر پایش مستمر ژئودتیک و ریزلرزه‌ای تأکید می‌ورزد.»
تهران و کرج در مجاورت چند سامانه گسلی اصلی
ریسک زلزله تنها به احتمال وقوع زمین‌لرزه مربوط نیست؛ بلکه جمعیت و دارایی‌هایی که در معرض خطر قرار دارند و همچنین میزان آسیب‌پذیری سازه‌ها، در تعیین سطح ریسک نقش دارند.
زارع می‌گوید: «ارزیابی ریسک زلزله با لحاظ کردن معرضیت جمعیت و دارایی‌های اقتصادی انجام می‌شود. ریسک به عنوان حاصل‌ضرب «خطر» احتمال و شدت وقوع زلزله، «معرضیت» جمعیت و دارایی‌های اقتصادی و «آسیب‌پذیری» شکنندگی سازه‌ای و فقدان ظرفیت‌های واکنش اضطراری تعریف می‌شود. برای منطقه شمال-مرکز ایران سطح کلی ریسک لرزه‌ای در رده «بسیار بالا» بحرانی طبقه‌بندی می‌شود. اگرچه میزان خطر به خودی خود بالاست، اما این رتبه ریسکِ بسیار بالا، عمدتاً ناشی از تراکم بالای جمعیت و ثروت ملی است که مستقیماً بر روی شبکه‌های گسلی فعال -که در مرحله‌ای بحرانی از نظر تنش قرار دارند- متمرکز شده‌اند. حدود ۲۸.۵ میلیون نفر در محدوده جغرافیایی ۳.۵ در ۷ درجه ساکن هستند؛ یعنی حدود ۳۴ درصد از کل جمعیت ایران. کلان‌شهر‌های تهران و کرج کمربند شهری پیوسته‌ای با جمعیت حدود ۱۷ میلیون نفر تشکیل می‌دهند که بر روی یا در مجاورت قطعات گسل‌های فعال گسل‌های شمال تهران، مشاء، ری و نیاوران، ماهدشت-جنوب کرج بنا شده‌اند.»
بافت فرسوده؛ حلقه آسیب‌پذیر زنجیره زلزله
تراکم بالای شهری، سکونتگاه‌های غیررسمی و ساختمان‌های قدیمی می‌تواند در صورت وقوع زلزله شدید، علاوه بر افزایش خسارت، عملیات امدادرسانی را نیز دشوار کند.
زارع می‌گوید: «تراکم شهری و بافت فرسوده شامل سکونتگاه‌های غیررسمی؛ ساخت‌وساز‌های متراکم در کریدور‌های شهری تنگ در دامنه‌های شمالی تهران و سکونتگاه‌های غیررسمی جنوب شهر آسیب‌پذیری مکانی بالایی در برابر تخریب ایجاد کرده و گلوگاه‌های شدیدی برای دسترسی‌های اضطراری به وجود آورده است. بخش قابل‌توجهی از سازه‌های بنایی و بتن‌آرمه قدیمی که پیش از الزام به رعایت دقیق «استاندارد ۲۸۰۰ ایران» ساخته شده‌اند، در برابر جنبش‌های زمین‌لرزه‌ای نزدیک‌گسل آسیب‌پذیری بالایی در برابر تخریب نشان می‌دهند. ریسک جدی شامل آتش‌سوزی پس از زلزله ناشی از تخریب شبکه گاز، زمینلغزش در گردنه‌های کوهستانی البرز، و فرونشست زمین که موجب تشدید خرابی پی سازه‌ها در اثر تخلیه آبخوان‌های جنوب تهران نیز می‌شود.»
تمرکز اقتصاد و زیرساخت‌های حیاتی در پهنه زلزله‌خیز
شمال-مرکز ایران علاوه بر جمعیت بالا، بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی کشور را نیز در خود جای داده است. بر اساس برآورد ارائه‌شده از سوی زارع، این منطقه تقریباً ۴۸ تا ۵۲ درصد از کل تولید ناخالص داخلی غیرنفتی ایران و حدود ۴۲ تا ۴۵ درصد از کل تولید ناخالص داخلی اسمی ایران را تأمین می‌کند.
استان تهران به تنهایی حدود ۲۲ تا ۲۵ درصد از کل تولید ناخالص داخلی کشور را در اختیار دارد و قطب مالی و خدماتی ایران محسوب می‌شود. بیش از ۵۰ درصد دارایی‌های بخش بانکی کشور، دفاتر مرکزی شرکت‌های دولتی و خصوصی، بیمه، فناوری اطلاعات، مخابرات و صنایع با فناوری پیشرفته در این محدوده متمرکز است. بازار بزرگ تهران و مراکز لجستیکی نیز بخش مهمی از تجارت داخلی و واردات کشور را پوشش می‌دهند.
در کنار تهران، کریدور صنعتی البرز و قزوین حدود ۸ تا ۱۰ درصد از GDP کشور را تشکیل می‌دهد. نوار صنعتی مرکزی در استان‌های مرکزی، قم و سمنان نیز حدود ۶ تا ۸ درصد و نوار ساحلی دریای کاسپین در استان‌های مازندران، گیلان و گلستان حدود ۷ تا ۹ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص داده‌اند.
این تمرکز اقتصادی باعث می‌شود پیامد‌های یک زلزله شدید در این منطقه محدود به خسارت‌های ساختمانی نباشد. زارع در متن ارزیابی خود، میزان در معرض خطر را حدود ۵۰ درصد از GDP غیرنفتی کشور و حدود ۴۵ درصد از کل GDP اسمی ملی، معادل ۱۸۰ تا بیش از ۲۲۰ میلیارد دلار، برآورد کرده است.
او همچنین به تمرکز زیرساخت‌های کلیدی اشاره می‌کند؛ دفاتر مرکزی بانک‌های ملی، بورس اوراق بهادار تهران، وزارتخانه‌های دولتی، مراکز اصلی مخابراتی و زیرساخت‌های حیاتی داده‌ها در مناطق مستقیم یا نزدیک گسیختگی گسل‌های منطقه قرار دارند.
احتمال بی‌خانمان شدن ۳ میلیون نفر
تمرکز جمعیت و فعالیت اقتصادی در کنار آسیب‌پذیری سازه‌ای، می‌تواند پیامد‌های انسانی یک زلزله شدید را بسیار گسترده کند.
زارع می‌گوید: «مدل‌های برآورد تلفات مستقیم برای گسیختگی در پهنه‌های گسلی شمال تهران یا ری، بسته به زمان وقوع تراکم تجاری در روز در مقابل تراکم مسکونی در شب، تلفات احتمالی را بین ده‌ها هزار تا صد‌ها هزار نفر تخمین می‌زنند. در بدترین سناریوی ممکن در امتداد کریدور شهری تهران-کرج، تخمین زده می‌شود که ۱.۵ تا ۳ میلیون نفر بلافاصله بی‌خانمان شوند.»
این برآورد در کنار احتمال وقوع زلزله‌های بزرگ‌تر، تصویر پیچیده‌ای از ریسک پیش روی شمال-مرکز ایران ارائه می‌کند؛ پهنه‌ای که در آن جمعیت، دارایی‌های اقتصادی و زیرساخت‌های حیاتی در مجاورت گسل‌های فعال متمرکز شده‌اند.
از این منظر، مسئله فقط پیش‌بینی زمان وقوع یک زلزله نیست؛ بلکه کاهش آسیب‌پذیری پیش از وقوع آن اهمیت دارد. مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، رعایت استاندارد‌های طراحی لرزه‌ای، تقویت زیرساخت‌های حیاتی و پایش مستمر گسل‌ها، مهمترین ابزار‌های کاهش پیامد‌های احتمالی چنین رخدادی هستند.