به گزارش «شیعه نیوز»، استفاده از عطر و خوشبوکننده ها همواره بخشی از زندگی اجتماعی انسان ها بوده است. در فرهنگ اسلامی نیز به نظافت و خوش بویی اهمیت ویژه ای داده شده و پیامبر اکرم (ص) عطر را محبوب خود می دانستند. اما پرسشی که همواره ذهن بسیاری از بانوان و به ویژه دختران جوان را به خود مشغول کرده، این است که آیا از نظر اسلام عطر زدن برای زن حرام است؟ برخی بر این باورند که هرگونه خوش بویی برای بانوان در ملأ عام ممنوع است و برخی دیگر معتقدند این حکم به شرایط و نیت فرد وابسته است. در این مقاله به بررسی دقیق این موضوع از منظر آیات، روایات و فتاوای مراجع تقلید می پردازیم و جنبه های مختلف فقهی و اخلاقی آن را تحلیل می کنیم.
اهمیت عطر در سیره اسلامی
پیش از پرداختن به حکم شرعی، لازم است بدانیم که عطر در متون اسلامی از جایگاه والایی برخوردار است. در روایات متعدد، پیامبر اکرم (ص) فرموده اند: «حُبِّبَ إِلَیَّ مِنْ دُنْیَاکُمْ ثَلَاثٌ: النِّسَاءُ وَ الطِّیبُ وَ الصَّلَاةُ» یعنی از دنیای شما سه چیز برای من دوست داشتنی است: زنان، عطر و نماز. این حدیث نشان می دهد که اصل عطر نه تنها مذموم نیست، بلکه از محبوب های پیامبر به شمار رفته است. امام صادق (ع) نیز در روایتی می فرمایند: «العِطرُ مِن سُنَنِ المُرسَلینَ»؛ عطر از سنت های پیامبران است.
بنابراین، سؤال اصلی این نیست که آیا عطر ذاتاً حرام است، بلکه این است که استفاده از عطر برای زنان در چه شرایطی می تواند اشکال شرعی داشته باشد. پاسخ این پرسش به عوامل متعددی مانند حضور در برابر نامحرم، قصد جلب توجه، نوع عطر و میزان آن بستگی دارد.
دیدگاه اول: حرمت عطر زدن در برابر نامحرم
بسیاری از فقیهان شیعه و اهل سنت معتقدند که زن اگر عطر بزند و از منزل خارج شود، به گونه ای که مردان نامحرم بوی آن را استشمام کنند، این کار حرام است. مستند اصلی این حکم روایات متعددی است که در منابع معتبر حدیثی نقل شده است.
پیامبر اکرم (ص) فرموده اند: «أَیُّمَا امْرَأَةٍ اسْتَعْطَرَتْ فَمَرَّتْ عَلَى قَوْمٍ لِیَجِدُوا رِیحَهَا فَهِیَ زَانِیَةٌ»؛ یعنی هر زنی که عطر بزند و از کنار گروهی عبور کند تا بویش را احساس کنند، او زناکار است. (مستدرک الوسائل، جلد ۱۴، صفحه ۲۷۵)
همچنین در روایت دیگری از پیامبر (ص) نقل شده است: «لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ وَ لْیَخْرُجْنَ وَ هُنَّ تَفِلَاتٌ»؛ یعنی زنان را از رفتن به مساجد منع نکنید، ولی باید در حالی از خانه خارج شوند که بوی عطر نداشته باشند. (صحیح مسلم)
امام صادق (ع) نیز در پاسخ به سؤال راوی درباره زنی که قصد بیرون رفتن از منزل دارد، فرمود: «لا تَتَطَیَّبُ إِذا خَرَجَت»؛ یعنی اگر بیرون می رود، عطر نزند. (وسائل الشیعه، جلد ۲۰، صفحه ۲۲۰)
بر اساس این روایات، گروهی از فقها حکم به حرمت عطر زدن برای زنی که قصد خروج از منزل و مواجهه با نامحرمان را دارد، داده اند. آنان معتقدند که عطر زن در محیط بیرون، عاملی برای تحریک شهوت مردان و زمینه ساز فساد اخلاقی است. به همین دلیل، این عمل را از گناهان بزرگ شمرده و آن را در ردیف رفتارهای تبرّج (خودنمایی) قرار می دهند که در قرآن کریم از آن نهی شده است: «وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الْأُولَى» (سوره احزاب، آیه ۳۳)؛ و مانند دوران جاهلیت نخستین خودنمایی نکنید.
دیدگاه دوم: جواز مشروط
در مقابل، برخی از فقها و مفسران معتقدند که حکم حرمت، مطلق نیست و با شرایطی می توان آن را تعدیل کرد. آنان به آیه قرآن اشاره می کنند که می فرماید: «قُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا» (سوره نور، آیه ۳۱)؛ به زنان مؤمن بگو چشم هایشان را فرو گیرند و دامن هایشان را حفظ کنند و زینت خود را آشکار نسازند، مگر آنچه که به طور طبیعی آشکار است.
بر اساس این دیدگاه، عطر به خودی خود «زینت» محسوب می شود، اما منع مطلق صادر نشده است. بلکه معیار، «آشکار کردن زینت به قصد خودنمایی» است. بنابراین، اگر زنی عطری ملایم بزند که نه جلب توجه کند و نه قصد تحریک داشته باشد، و هدف او فقط رعایت بهداشت و خوش بویی برای خود باشد، این کار از نظر این گروه از فقها حرام نیست.
استاد مطهری در کتاب «مسئله حجاب» به این نکته اشاره دارد که اسلام با زینت زن در برابر همسر و محارم موافق است، اما در برابر نامحرم، هر عاملی که باعث جلب توجه شود را منع کرده است. ایشان معتقدند که روایات منع از عطر، ناظر به تصوّری است که در آن عطر به عنوان ابزار تحریک و خودنمایی استفاده می شود.
شرایط جواز عطر زدن برای زنان
با بررسی دقیق نظرات فقها، می توان شرایطی را برشمرد که اگر زن در آن شرایط از عطر استفاده کند، اشکال شرعی ندارد:
۱. در برابر همسر و محارم
هیچ فقیهی عطر زدن زن را در برابر شوهر یا محارم (مانند پدر، برادر، پسر و…) حرام ندانسته است. در این محیط، نه تنها عطر جایز است، بلکه سفارش شده است که زن برای همسر خود خود را خوش بو و زیبا نگه دارد.
۲. استفاده در مجامع زنان
اگر زن در جمع بانوان دیگر حضور داشته باشد و بویی از عطر او به مردان نامحرم نرسد، این کار جایز است. حضور در مهمانی های زنانه، حمام های عمومی (با رعایت شرایط شرعی) و فضاهای بسته و خصوصی بانوان از جمله مواردی است که فقها در آن ها اشکالی نمی بینند.
۳. عطرهای ملایم و بی کاربرد برای جلب توجه
برخی از مراجع تقلید معاصر همچون آیت الله سیستانی و آیت الله مکارم شیرازی در استفتائات خود، عطر زدن با بوی ملایم را که موجب جلب توجه نامحرم نشود، جایز شمرده اند. اما تأکید کرده اند که اگر عطر تند باشد یا زن بداند مردان نامحرم بوی آن را استشمام می کنند و این امر باعث مفسده شود، حرام است.
۴. موارد ضرورت و مصلحت
در برخی شرایط مانند کار کردن در محیط های اداری یا درمانی که رعایت بهداشت و خوش بویی بخشی از الزامات حرفه ای است، استفاده از عطرهای ملایم که بدون قصد خودنمایی و با رعایت کامل حجاب باشد، مجاز است.
نظر مراجع تقلید و فقیهان
برای روشن شدن حکم شرعی، به فتاوای چند تن از مراجع تقلید معاصر شیعه اشاره می کنیم:
آیت الله خامنه ای: عطر زدن زن برای بیرون رفتن از منزل اگر به قصد جلب توجه نامحرم باشد یا در جامعه موجب مفسده گردد، حرام است. اما اگر چنین قصدی نداشته باشد و بوی آن بسیار ملایم باشد، اشکال ندارد.
آیت الله سیستانی: زن جایز نیست با عطری که سزاوار توجه و جلب نظر است از منزل خارج شود. اما عطر ملایم که جلب توجه نکند، اشکال ندارد.
آیت الله مکارم شیرازی: اگر عطر زدن برای زن جوان در برابر نامحرم موجبات جلب توجه و آلودگی را ایجاد کند، حرام است؛ ولی در محیط های که نامحرمی نیست، جایز است.
امام خمینی (ره): در تحریرالوسیله آورده اند که برای زن مکروه است در صورتی که بخواهد به مسجد برود عطر بزند، ولی اگر موجب جلب توجه باشد و مفسده داشته باشد، حرام است.
فقهای اهل سنت نیز در این زمینه فتاوای مشابهی دارند. در مذاهب چهارگانه اهل سنت، عطر زدن زنان در برابر نامحرم به طور کلی ممنوع و حرام شمرده شده است، با این تفاوت که برخی از فقهای مذهب حنفی معتقدند اگر زن مسن باشد و عطر ملایم بزند، اشکال ندارد.
استثنائات و موارد خاص
زنان مسن و بی رغبت به ازدواج
در قرآن کریم به زنان مسنی که امیدی به ازدواج ندارند اجازه داده شده که حجاب کامل را رعایت نکنند: «وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِی لَا یَرْجُونَ نِکَاحًا فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیَابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِینَةٍ» (سوره نور، آیه ۶۰). این آیه نشان می دهد که برای زنان مسن، محدودیت های رفتاری سهل تر است. اما حتی همین گروه نیز نباید به گونه ای رفتار کنند که خودنمایی محسوب شود.
عطر در ماه رمضان و احرام
در حالات عبادی مانند احرام حج و عمره، استفاده از عطر برای مردان و زنان حرام است. این حکم مستقل از موضوع بحث ماست و به دلیل حرمت خاص احرام وضع شده است. در ماه رمضان نیز عطر زدن برای روزه دار اشکال ندارد، اما استنشاق آن باید با احتیاط انجام شود تا به حلق نرسد.
بُعد اخلاقی و اجتماعی
جدای از حکم فقهی، باید به جنبه اخلاقی و اجتماعی موضوع نیز توجه کرد. هدف اسلام از این احکام، حفظ عفت عمومی و جلوگیری از بی بندوباری اخلاقی است. وقتی زنی با عطر تند در جامعه ظاهر می شود، ناخواسته نگاه های اغیار را به خود جلب می کند و زمینه ساز ارتباط های ناسالم می شود. حتی اگر خود زن قصد بدی نداشته باشد، این جلب توجه می تواند برای او و دیگران ایجاد دردسر کند.
نکته مهم دیگر اینکه «زن» در اسلام به عنوان یک انسان مستقل، حق حضور در جامعه و فعالیت اجتماعی را دارد. اما این حضور باید همراه با حفظ کرامت و عفت باشد. عطر زدن در محیط بیرون، گاه به این کرامت لطمه می زند و زن را به یک ابزار زیبایی در نگاه مردان تبدیل می کند. به همین دلیل، فقها توصیه می کنند که زن، زیبایی و خوش بویی خود را برای همسرش حفظ کند، نه برای غریبه ها.
اسلام به زن اجازه می دهد در محیط خانه و خانواده، کامل از عطر و آرایش استفاده کند و خود را برای همسر بیاراید. اما بیرون از خانه، رعایت پوشش و پرهیز از هر عاملی که جذابیت جنسی او را افزایش دهد، به نفع خود اوست. این آموزه نه با زنانگی او در تضاد است و نه محدودیتی ظالمانه. بلکه راهکاری خردمندانه برای حفظ حرمت و امنیت زن در جامعه است.
اشتباهات رایج در برداشت از حکم
برخی ممکن است تصور کنند که در اسلام عطر زدن برای زن مطلقاً حرام است، به گونه ای که حتی در خانه و در جمع خانواده نیز منع شده باشد. این تصور کاملاً نادرست است. همان گونه که گفته شد، عطر زدن برای همسر و محارم نه تنها جایز، بلکه مستحب است.
برخی دیگر نیز می گویند که روایات منع از عطر، مربوط به زنان جوان است و زنان مسن می توانند آزادانه عطر بزنند. در حالی که اکثر فقها معتقدند حکم حرمت نسبی است و اگر عطر زن مسن نیز جلب توجه کند یا به قصد خودنمایی باشد، باز هم حرام است.
همچنین باید توجه داشت که «عطر» در روایات به معنای هر نوع ماده خوشبوکننده است؛ اعم از عطرهای الکلی، اسپری، روغن های معطر و حتی برخی شامپوها و صابون های معطر که بوی مشخّص و ماندگاری دارند. معیار، ماندگاری بو و قابلیت جلب توجه است.