شیعه نیوز | در حالی که شورای علمای شیعه افغانستان چند روز پیش از آغاز ماه محرم از طالبان خواسته بود زمینه برگزاری امن، آزاد و بدون مانع مراسم عزاداری محرم و عاشورا را فراهم کنند، گزارشهای رسیده از کابل، هرات و غزنی نشان میدهد که همزمان با آغاز ماه محرم ۱۴۴۸ هجری قمری، شماری از پرچمها و نمادهای عزاداری از سوی نیروهای طالبان جمعآوری شدهاند.
به گزارش «شیعه نیوز»، این گزارشها در فضای عمومی افغانستان بازتاب گستردهای داشته و نگرانیهایی را در میان خانوادهها و برگزارکنندگان مراسم ایجاد کرده است؛ نگرانیهایی که ریشه در تجربه سالهای گذشته دارد، جایی که محدودیتها بر برگزاری مراسم محرم بارها موضوع بحث و جنجال بوده است. اکنون بسیاری این پرسش را مطرح میکنند که آیا آنچه امروز در برخی ولایتها رخ میدهد، ادامه همان روند گذشته است یا نشانه تشدید محدودیتها در سال جاری.
آغاز محرم و بازگشت یک تصویر تکراری
در نخستین روزهای ماه محرم ۱۴۴۸ هجری قمری، گزارشهایی از کابل، هرات و غزنی منتشر شد که از جمعآوری پرچمهای سیاه و نمادهای عزاداری حکایت داشت؛ پرچمهایی که بر سردر خانهها، کوچهها و برخی اماکن مذهبی نصب شده بودند.
در کنار این گزارشها، شورای علمای شیعه افغانستان در اعلامیهای به تاریخ ۲۵ جوزای ۱۴۰۵ تأکید کرده بود که برگزاری مراسم محرم باید در فضای امن، محترمانه و بدون مانع صورت گیرد و از حکومت خواسته بود حقوق مذهبی شهروندان رعایت شود.
ابعاد اجتماعی و استمرار محدودیتها؛ از تجربه سالهای گذشته تا واکنشهای مردمی
بررسی رویدادهای سالهای گذشته نشان میدهد آنچه امروز در برخی ولایتها دیده میشود، در ادامه روندی است که از پیش نیز وجود داشته است.
در سال ۱۴۰۲ خورشیدی، گزارشهایی از محدود شدن دستههای عزاداری در برخی شهرها منتشر شد؛ بهگونهای که از برگزارکنندگان خواسته میشد مراسم را تنها در مساجد و حسینیههای مشخص برگزار کنند. همزمان، نصب پرچمها و نمادهای مذهبی در برخی مناطق با محدودیتهایی مواجه شد.
اما نقطهای که این بحث را جدیتر کرد، انتشار یک سند در ۲۰ سرطان ۱۴۰۳ بود که از سوی تلویزیون آمو منتشر شد و بعداً یک مقام طالبان نیز اصالت آن را تأیید کرد. بر اساس این سند، برگزاری مراسم محرم در کابل به بازه زمانی محدود (روزهای هفتم تا دهم محرم) محدود شده و تأکید شده بود که مراسم باید در مکانهای از پیش تعیینشده برگزار شود.
در بازه ۱۱ تا ۲۱ سرطان ۱۴۰۳، منطقه جبرئیل هرات یکی از نقاطی بود که گزارشهای متعددی از آن منتشر شد. بر اساس این گزارشها، شماری از پرچمهای عزاداری از سطح خانهها، کوچهها و معابر عمومی جمعآوری شدهاند.
برخی منابع محلی همچنین از بازداشت شماری از شهروندان به دلیل نصب پرچمهای محرم خبر داده بودند؛ موضوعی که در آن زمان واکنشهای گستردهای را در شبکههای اجتماعی برانگیخت و بحث محدودیت بر نمادهای مذهبی را دوباره به سطح افکار عمومی آورد.
در همان روزها، ویدیوهایی از مناطق غرب کابل، بهویژه دشت برچی، منتشر شد که در آن نیروهای طالبان در حال پایین کشیدن پرچمهای عاشورا دیده میشدند. همزمان، گزارشهایی از جلوگیری از برخی تجمعات عزاداری و محدودیت در برگزاری برنامههای عمومی منتشر شد.
برای بسیاری از شهروندان، این تصاویر تکرار صحنههایی بود که در سالهای گذشته نیز مشاهده شده بود؛ صحنههایی که هر سال با فرارسیدن محرم، دوباره به بحث عمومی تبدیل میشود.
گزارشهای منتشرشده در همان دوره نشان میدهد که این وضعیت تنها به کابل و هرات محدود نبوده است. در ولایتهای غزنی، بلخ، بامیان و دایکندی نیز مواردی از جمعآوری پرچمها، محدودیت بر نصب نمادهای مذهبی و کنترل بر برخی برنامههای عزاداری گزارش شده است.
در کنار گزارشهای رسمی و رسانهای، شماری از شهروندان در کابل و هرات نسبت به ادامه این روند واکنش نشان دادهاند. برخی میگویند جمعآوری پرچمها باعث ایجاد فضای نگرانی در میان خانوادهها شده و احساس محدودیت بر یک آیین مذهبی را تقویت کرده است.
عدهای دیگر تأکید دارند که مراسم محرم بخشی از هویت دینی و اجتماعی آنان است و انتظار دارند این مراسم بدون دخالت و محدودیت در فضای عمومی برگزار شود.
مقامهای طالبان در سالهای گذشته همواره تأکید کردهاند که هدف از این تدابیر، تأمین امنیت مراسم و جلوگیری از تهدیدهای احتمالی است. افغانستان در سالهای گذشته بارها شاهد حملات مرگبار در ایام محرم بوده است و همین مسئله باعث شده موضوع امنیت در این ایام برای حکومتها حساس باشد.
با این حال، مردم میگویند در عمل، بخشی از این اقدامات فراتر از بحث امنیت رفته و به محدودیت در نمادهای مذهبی و فضای عمومی منجر شده است.
محرم؛ از مناسک مذهبی تا موضوع اجتماعی-سیاسی
در چهار سال گذشته و پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۱۴۰۰، مراسم محرم در افغانستان از یک آیین صرفاً مذهبی فراتر رفته و به یکی از موضوعات حساس اجتماعی و سیاسی تبدیل شده است؛ موضوعی که هر سال با فرارسیدن عاشورا دوباره به سطح بحثهای عمومی و رسانهای بازمیگردد.
گزارشهای تازه از کابل، هرات و غزنی نشان میدهد که مسئله محدودیتها بر نمادها و برنامههای عزاداری همچنان ادامه دارد و همچنان محل اختلاف و بحث باقی مانده است. در این چارچوب، محرم در افغانستان تنها یک مناسک مذهبی نیست، بلکه به صحنهای تبدیل شده که در آن امنیت، مذهب، سیاست و آزادیهای عمومی در همپوشانی و گاه در تنش با یکدیگر قرار میگیرند.
با آغاز ماه محرم ۱۴۴۸ هجری قمری نیز، گزارشها از چندین ولایت بار دیگر بر تداوم این وضعیت تأکید دارد. در حالی که شورای علمای شیعه بر برگزاری آزاد، امن و بدون مانع مراسم تأکید میکند، روند گزارششده از جمعآوری پرچمها و محدودیتهای مشابه نشان میدهد که چالش بر سر نحوه برگزاری محرم همچنان حلنشده باقی مانده و به یکی از موضوعات پایدار و حساس در فضای اجتماعی افغانستان تبدیل شده است.