شیعه نیوز | زندگی زنبوران عسل پر از شگفتی است. خانه سازی، شیوه جمع آوری شیره گلها، ساختن و ذخیره کردن عسل و پرورش نوزادان و کشف مناطق پرگل و دادن آدرس به سایر زنبورها و پیدا کردن کندو از میان صدها یا هزاران کندو، همگی نشانه هوش فوق العاده این حشره است. قرآن مجید نیز با نامیدن سوره ای به نام «نحل»؛ (زنبور) به برخی از شگفتی های این موجود اشاره می کند.
به گزارش «شیعه نیوز»، زندگی زنبورهای عسل از شگفت انگیزترین پدیده های آفرینش است، و در پرتو مطالعات دانشمندان عجائبی از زندگی این حشره کوچک کشف شده که حتی بعضی معتقدند تمدّن و زندگی اجتماعی آنها از انسان پیشرفته تر است! شما هیچ جامعه پیشرفته ای را پیدا نمی کنید که مسأله بیکاری و گرسنگی را به طور کامل حل کرده باشد؛ ولی این مسأله در کشور زنبور عسل (کندوها) کاملا حل شده است.
در تمام این شهر یک زنبور بیکار و نیز یک زنبور گرسنه پیدا نمی شود! خانه سازی، شیوه جمع آوری شیره گل ها، ساختن و ذخیره کردن عسل و پرورش نوزادان و کشف مناطق پرگل و دادن آدرس به سایر زنبوران و پیدا کردن کندو از میان صدها یا هزاران کندو، همگی نشانه هوش فوق العاده این حشره است.
مسلّمآ انسان در گذشته چنین اطلاعاتی را درباره زنبور عسل نداشت؛ اما با این حال قرآن مجید در سوره ای که به نام همین حشره «نَحْل» نامیده شده؛ اشاره های پرمعنایی به زندگی پیچیده و شگفت انگیز این حشره کرده است.
با این مقدمه به آیات زیر گوش جان فرا می دهیم:
۱ ـ قرآن مجید روی چند قسمت مختلف از زندگی زنبورهای عسل تکیه کرده که هریک از دیگری جالب تر و عجیب تر است. نخست به مسأله خانه سازی آنها اشاره کرده و می فرماید: (و پروردگار تو، به زنبور عسل وحی [الهام غریزی] نمود که از کوهها و درختان و داربستهایی که [مردم] می سازند، خانه هایی برگزین)؛ «وَأوْحی رَبُّکَ إلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی بُیُوْتآ وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمّا یَعْرشُوْنَ».
تعبیر به «اِتَّخِذِی»؛ (انتخاب کن) به صورت فعل مؤنث ممکن است اشاره به این باشد که زنبوران عسل به هنگام کوچ کردن برای انتخاب خانه جدید به دنبال ملکه که فرمانروای کندو است حرکت می کنند. بنابراین انتخابگر اصلی همان ملکه است.
تعبیر به «اوحی» تعبیر زیبایی است که نشان می دهد خداوند با یک الهام مرموز طرز خانه سازی را که از ظریف ترین کارهای این حشره است به این حیوان آموخته است؛ و او مطابق این وحی الهی وظیفه خود را به خوبی انجام می دهد.
گاه صخره های کوه ها یا درون غارها را برای خانه سازی انتخاب می کند و گاه در لابه لای شاخه های درختان خانه می گزیند و گاه از کندوها و خانه های مصنوعی که بشر برای او می سازد و بر داربست ها می نهد بهره می گیرد و یا خودش بر روی داربست ها اقدام به خانه سازی می کند؛ به این ترتیب به انواع خانه های زنبوران عسل اشاره شده است.
تعبیرات آیه به خوبی نشان می دهد که این خانه سازی یک خانه سازی ساده نیست وگرنه قرآن از آن تعبیر به «وحی» نمی کرد و با دقت در این مسئله خواهیم دید مطلب همین گونه است.
۲ ـ در آیات ۶۸ و ۶۹ سوره «نحل» نیز به سراغ عسل سازی زنبوران رفته و می فرماید: (سپس از تمام ثمرات [و شیره گلها] بخور)؛ «ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ»، و (و راههایی را که پروردگارت برای تو تعیین کرده است، براحتی بپیما)؛ «فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلَلا».
«سُبُل» جمع «سبیله» به معنی راه آسان است. چنانکه راغب در کتاب مفردات آورده است و در اینکه منظور از این راه ها در آیه فوق، چیست؟ مفسّران احتمالات گوناگونی داده اند. بعضی گفته اند: منظور، راه هایی است که زنبوران عسل به سوی گل ها طی می کنند و تعبیر به «ذلَل» (جمع «ذلول» به معنی تسلیم و رام) (۱) نشان می دهد که این راه ها چنان دقیق تعیین می شود که پیمودن آن، برای زنبوران سهل و ساده است.
مطالعات زنبور شناسان امروز نیز این معنی را تأیید می کند. آنها می گویند: هنگام صبح گروهی از زنبوران که مأمور شناسایی محل گل ها هستند از کندو بیرون آمده و پس از کشف مناطق پرگل به کندو باز می گردند و آدرس دقیق آن محل را به طرز مرموز و شگفت انگیزی دقیقا در اختیار دیگران می گذارند و گاه از طریق نشانه گذاری در مسیر راه به وسیله موادّی که بوهای مخصوصی دارد، چنان مسیر را مشخص می کنند که هیچ زنبوری سرگردان نشود.
بعضی نیز گفتهاند: منظور راه های بازگشت به کندو است. چرا که گاهی زنبور مجبور می شود فاصله های طولانی را بپیماید و در بازگشت هرگز گرفتار سرگردانی نمی شود، دقیقا به سوی کندو می آید و حتّی از میان ده ها کندوی مشابه، کندوی خود را به راحتی پیدا می کند.
بعضی نیز گفته اند: «سُبُل» در اینجا معنی مجازی دارد و اشاره به روش های دقیقی است که زنبوران برای تهیّه عسل از شیره گل ها به کار می برند. آنها شیره گل ها را به طرز خاصّی می مکند و پس از مکیدن به چینه دان خود می فرستند و در آنجا که حکم یک لابراتوار مواد شیمیائی دارد با تغییر و تحوّل هایی، تبدیل به عسل شده و زنبور آن را از چینه دان باز می گرداند.
آری او روش های لازم را برای این کار، با الهام از یک فرمان الهی به خوبی می داند و دقیقا این راه را می پیماید. از آنجا که تضادی میان این تفاسیر سه گانه نیست و ظاهر آیه عام است می توان گفت: همه این مفاهیم را شامل می شود، و زنبوران با استفاده از شعور خداداد یا الهام غریزی، این طرق پر پیچ و خم را به راحتی پیموده و این روش ها را با مهارت و تسلّط کامل به کار می گیرند.
در مرحله بعد به اوصاف عسل و فوائد و برکات آن اشاره کرده و می فرماید: (از درون [چینه دان] آنها، نوشیدنی با رنگهای مختلف خارج می شود)؛ «یَخْرُجُ مِنْ بُطُوْنِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ». تعبیر به «بُطُوْنِ» (جمع «بطن» به معنی شکم) را بعضی بر معنی مجازی حمل کرده اند و گفته اند: به معنی «افواه» (دهان ها) است و گفته اند عسل که همان شیره گل ها است در دهان زنبور ذخیره شده و به کندو منتقل می شود. (۲)
در حالی که بعضی گمان می کنند عسل مدفوع زنبوران عسل است! (۳) بعضی نیز آن را از مسائل اسرارآمیزی می دانند که هنوز برای بشر کشف نشده. (۴)
ولی همانگونه که در بالا اشاره کردیم تحقیقات دانشمندان نشان می دهد که هیچ یک از این نظرات درست نیست. بلکه زنبوران عسل شیره گل ها را به درون حفره مخصوص بدن که آن را چینه دان مینامند، فرستاده؛ و بعد از تغییر و تحوّل هایی مجدّدآ از دهان بیرون می آورند. (۵)
تعبیر به «بُطُون» گواه بر این معنی است و از آن روشن تر تعبیر به «کُلی» (بخور) می باشد. چرا که عرب هرگز نگهداشتن چیزی را در دهان «اکل» نمی گوید و تفسیر این جمله به برداشتن و برگرفتن نیز یک تفسیر مجازی است که ضرورتی برای آن به نظر می رسد.
اما اینکه منظور از الوان مختلف در اینجا چیست باز تفسیرهای متفاوتی وجود دارد: بعضی آن را به معنی همین رنگ ظاهری دانسته اند که عسل ها در آن متفاوت اند، بعضی سفید شفّاف، بعضی زرد، بعضی سرخ، و بعضی متمایل به سیاهی است. این تفاوت ممکن است مربوط به تفاوت سن زنبوران و یا منابع گل هایی است که عسل را از آن می مکند و یا هر دو.
این احتمال نیز داده شده که منظور، تفاوت کیفیت عسل ها باشد. بعضی غلیظ و بعضی رقیق و یا اینکه عسل های گل های متفاوت آثار و خواص متفاوتی دارد همچنین عسل معمولی با ژله (عسل خاصّی که برای ملکه کندو می سازند) بسیار متفاوت است. زیرا معروف است که ژله به قدری از نظر غذائی ارزش دارد که طول عمر ملکه را بسیار زیاد می کند و اگر انسان بتواند از آن تغذیه نماید اثر عمیقی در طول عمر او دارد.
در بعضی از کشورها مزارعی از گل های یکنواخت وجود دارد که کندوهای مخصوص زنبور عسل را در آن نصب می کنند و به این ترتیب انواع مختلف عسل که هرکدام از گل مخصوصی گرفته شده است تهیّه می کنند و علاقمندان می توانند عسل گل مطلوب خود را خریداری کنند.
به این ترتیب با الوان مختلف دیگری از عسل روبه رو می شویم که در مفهوم گسترده و عام آیه ممکن است داخل باشد. تعبیر به «شراب» (نوشیدنی) به خاطر آن است که به گفته بعضی از مفسّران در لغت عرب، تعبیر به «اکل» (خوردن) در مورد عسل نمی کنند و همیشه در مورد آن تعبیر به شرب می شود. (شاید به این دلیل که عسل در آن مناطق رقیق تر است).(۶)
سرانجام به تأثیر شفابخش عسل اشاره کرده و می فرماید: (در آن شفای خاصی برای مردم است)؛ «فِیْهِ شِفاءٌ لِلنّاسِ». تعبیر به «شفاءٌ» به صورت نکره اشاره به اهمّیّت فوق العاده آن است و چنانکه می دانیم؛ عسل دارای بسیاری از خواص درمانی گل ها و گیاهان روی زمین است و دانشمندان برای آن مخصوصآ در عصر ما، خواص زیادی گفته اند که هم جنبه درمانی را شامل می شود و هم پیشگیری از بیماری ها.
عسل در درمان بسیاری از بیماری ها تأثیرات شگفت انگیزی دارد و این به خاطر انواع ویتامین ها و مواد حیاتی موجود در آن است به طوری که می توان گفت عسل در خدمت درمان و بهداشت و زیبائی انسان ها است.
در پایان آیه به سه بخش گذشته (مسأله خانه سازی زنبوران، برنامه جمع آوری شیره گل ها و ساختن عسل و خواص درمانی آن) اشاره کرده و می فرماید:
(به یقین در این امر، نشانه روشنی است برای گروهی که فکر می کنند)؛ «اِنَّ فی ذلِکَ لاَیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُوْنَ». به این ترتیب در تمام مراحل زندگی زنبوران عسل، و فرآورده محصول این حشره باهوش و سخت کوش، نشانه بلکه نشانه های علم و قدرت آفریدگار به چشم می خورد که این چنین پدیده های شگرفی را به وجود آورده است. (۷)
پی نوشت:
(۱). «ذُللا» ممکن است حال برای «سبل» باشد، یا برای «نحل». احتمال اوّل صحیح تر به نظر می رسد.
(۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، طبرسی فضل بن حسن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، ۱۳۷۲ ش، چاپ سوم، ج ۶، ص ۵۷۴.
(۳). الجامع لأحکام القرآن، قرطبی محمد بن احمد، انتشارات ناصر خسرو، تهران، ۱۳۶۴ ش، چاپ اول، ج ۱۱، ص ۱۳۵.