امام علی (علیه السلام):
الدّنيا بالاتّفاق، الآخرة بالاستحقاق.
دنيا به بخت و اتّفاق حاصل شود و در آن رعايت استحقاقى نشده، و آخرت به استحقاق داده شود و از براى هر كس به قدر استحقاق او خواهد بود.
اگر كسى گويد: حق تعالى ثواب بسيار در آخرت از راه تفضّل دهد چنانكه از احاديث ظاهر مىشود پس چون آخرت تمام باستحقاق داده شود؟
جواب گوئيم كه: تفضّلات نيز بقدر استحقاق خواهد بود و در خور آن، مثلا اگر كسى استحقاق مرتبه از ثواب داشته باشد و حق تعالى از راه تفضّل ده برابر آن باو بدهد هر كه مثل او از راه اعمال مستحقّ آن مرتبه ثواب شده باشد باو نيز ده برابر آن ثواب تفضّل خواهد شد، و چنين نيست كه دو كس كه در استحقاق مثل هم باشند بيكى تفضّل شود و بيكى نشود، يا بيكى زياد واقع شود و بديگرى كم، بلكه تفضّل نيز بهمه بنسبت استحقاق ايشان و باندازه آنست، و باين اعتبار صحيح است كه آخرت تمام باستحقاق است، و مراد باين كه «دنيا باتّفاق است» همين است كه بناى آن مثل آخرت بر استحقاق و اهليّت نيست نه اين كه اصلا از راه اسباب نيست و بى- سببى اتّفاق افتاده كه يكى زياد دارد و ديگرى كم، يا اين كه بخت و اتّفاق سبب اين تفاوتها باشد زيرا كه اين هر دو معنى معقول نمىنمايد چنانكه در موضع خود بيان شده پس اختلافات واقعه در دنيا نيز اگر چه از راه اهليّت و استحقاق نيست [ليكن] هر يك سببى دارد ظاهر كه مقتضى آنست مثلا بيكى ميراثى رسيده و بيكى نرسيده، يا يكى تجارتى كرده ربح برده و يكى نكرده و ربح نبرده و يكى دوستى داشته كه باو چيزى داده و يكى نداشته، و مانند اين اسباب، پس آن اختلافات از اين راهها بهم رسيده نه اين كه حق تعالى رعايت استحقاق هر يك فرموده باشد و بهر يك بقدر استحقاق باو داده باشد زيرا كه دنيا را در نظر حق تعالى قدر و مقدارى نيست كه در دادن آن بايد رعايت استحقاق شود چنانكه در بعضى احاديث وارد شده كه: اگر تمام دنيا نزد خدا بمقدار پرّ پشّه قدر مىداشت يك شربت آبى از آن بكافر نمىداد.
شرح آقا جمال الدين خوانسارى بر غرر الحكم، ج1، ص: 61
غرر الحکم 228