۰

آیا استفاده از ضمیر جمع مذکر برای همسر حضرت ابراهیم( علیه السلام ) دلیل بر این نیست که مراد از ضمیر جمع مذکر در آیه تطهیر، همسران پیامبر هستند؟

یکی از دلایل اینکه مراد از آیه تطهیر زنان پیامبر نیستند این نکته است که در این آیه از ضمیر مذکر استفاده شده است؛ زیرا لحن گفتار خداوند در این آیه عوض مى‏شود و بعد از تعداد زیادى ضمیر جمع مؤنث که خطاب به زنان پیامبر ( صلی الله علیه و آله و سلم ) است، از ضمیر مذکر "کُم" استفاده مى‏نماید.
کد خبر: ۲۱۰۵۸۵
۰۹:۵۹ - ۱۰ دی ۱۳۹۸

شیعه نیوز:
پرسش
یکی از دلایلی که ما (شیعه) این آیه را منسوب به اهل بیت (محمد.علی.فاطمه.حسن و حسین) می دانیم این است که در آیه شریفه بعد از "انما یرید الله لیذهب... از الفاظ مذکر استفاده شده در صورتی که در آیه 73 سوره هود نیز از الفاظ مذکر استفاده شده؟ لطفا توضیح دهید؟
پاسخ اجمالی

یکی از دلایل اینکه مراد از آیه تطهیر زنان پیامبر نیستند این نکته است که در این آیه از ضمیر مذکر استفاده شده است؛ زیرا لحن گفتار خداوند در این آیه عوض مى‏شود و بعد از تعداد زیادى ضمیر جمع مؤنث که خطاب به زنان پیامبر ( صلی الله علیه و آله و سلم ) است، از ضمیر مذکر "کُم" استفاده مى‏نماید. و چون قرآن کریم، کلام الاهى است باید از هر گونه عیب و نقصى مبرا باشد ،قطعا هیچ گونه خطاى ادبى مخالف قاعده نیز در آن راه ندارد. حال اگر قرار باشد ضمیر جمع مذکر (کم) به همسران پیامبر برگردد امرى مغایر با قوانین زبان عرب حادث شده است که به صحت و یا فصاحت کلام الاهى ضربه خواهد زد؛ زیرا تعداد زنان سراى پیامبر ( صلی الله علیه و آله و سلم ) بسى بیشتر از مردان بود.

اما چرا در آیه 73 سوره هود مرجع ضمیر جمع مذکر (کم) و واژه اهل بیت شامل سارا همسر حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) می شود، در جواب باید گفت:

  1. آنچه در استدلال به آیه تطهیر نفی شده است ارجاع ضمیر مذکر به جمعیتی که اکثریت آن را زنان تشکیل مى‏دهد، اما در آیه سوره هود مرجع ضمیر و واژه اهل بیت شامل حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) و ساره است که "ساره"تنها یکی از اعضاء آنان است و به ساره از این باب اهل بیت اطلاق شده که دختر عموی ابراهیم بوده نه از باب این که زن او بوده است.
  1. گرچه کلمه «اهل بیت» (مجازا) به همسر انسان نیز اطلاق مى‏گردد، امّا گاهى دلیل در دست داریم که این فردى را از این شمول خارج مى‏کند و هیچ مانعى ندارد کسانى جزء اهل بیت پیامبرى همچون پیامبر اسلام باشند و بر اثر جدا کردن مکتب خود از نظر معنوى از اهل بیت خارج شوند.
    پاسخ تفصیلی

همانگونه که فرموده اید از جمله دلایل ما بر این که آیه تطهیر [1] ، شامل زنان پیامبر نمی شود [2] این نکته است که در این آیه از ضمیر مذکر استفاده شده است با این استدلال که: همسران پیامبر مؤنث اند و صحیح نیست ضمیر مذکر «عنکم» به جای «عنکن» که مخصوص مؤنث است به کار برده شود، [3] پس باید گفت استعمال ضمیر جمع مذکر تنها درباره ی گروهی صحیح است که یا همه آن گروه یا غالب آنان مذکر ضمیر باشند و از آنجا که در این آیات بعد از استعمال 20 ضمیر جمع مؤنث، لحن کلام خداوند عوض و به جاى آن ضمیر جمع مذکر آورده شده است، بزرگ ترین قرینه است که باید از ظهور سیاقِ ادعا شده، دست برداشت و نباید آیه تطهیر را خطاب به زنان پیامبر ( صلی الله علیه و آله و سلم ) دانست؛ زیرا اگر در خطاب به جمعى که اکثراً مؤنث هستند ضمیر مذکر به کار رفت، کارى است غلط و مغایر با قوانین زبان عرب. و کسى که با قواعد لغت عرب آشنا باشد مرتکب چنین چیزى شود؛ یعنى ضمیر مؤنث را مذکر و مذکر را مؤنث به کار نمی بَرَد تا چه رسد به قرآن کریم که کلام الاهى و معجزه‏ى جاوید [4] پیامبر اسلام ( صلی الله علیه و آله و سلم ) است. و مشخص است که این امر، با کلیت باورهاى یک مسلمان مبنى بر اعجاز قرآن، علم و حکمت الاهى و... مغایرت داشته و پذیرفتنى نیست. پس باید در آیه تطهیر مرجع ضمیر، طورى باشد که ارجاع دو ضمیر مذکر به آن، مشکلى ایجاد نکند. و این نمى‏شود مگر این که ضمایر آن را، راجع به اهل بیت پیامبر در خانه فاطمه‏( علیه السلام ) بدانیم؛ یعنى محمد، على، فاطمه، حسن و حسین ( علیه السلام ). [5]

بعضى از مفسران اهل سنت با استفاده از آیه 73 سوره هود [6] گفته ‏اند که همسر انسان نیز در عنوان اهل البیت وارد است [7] ؛ زیرا فرشتگان به همسر حضرت ابراهیم ( علیه السلام )، اهل بیت خطاب کردند و طبعاً همسر هر فردى اهلِ خانه او بشمار مى‏آید، و استعمال ضمیر مذکر در مورد همسر (اهل بیت) اشکال ندارد. ولى این معنا صحیح نیست. زیرا اولا: آنچه در استدلال به آیه تطهیر نفی شد اختصاص این آیه به زنان پیامبر یا شمول آیه نسبت به زنان پیامبر است؛ از آن رو که ارجاع ضمیر مذکر به جمعیتی که اکثریت آن را زنان تشکیل مى‏دهد، برخلاف قواعد محاوره عرب است اما در سوره هود با استعمال ضمیر مذکر در مورد ساره اشکالی پیش نمی آید زیرا اکثریت از آنِ زنان نخواهد شد.

ثانیا: مرجع ضمیر جمع مذکر اهل بیت است و منظور از «أَهْلَ الْبَیْتِ» خاندان ابراهیم ( علیه السلام ) است، و اینکه سارة را جزء خاندان آن- حضرت بشمار آورده بخاطر آن است که سارة دختر عموى ابراهیم بود، و گرنه در این آیه دلیلى نیست بر اینکه همسر انسان از خاندان او است چنانچه جبائى گفته است . [8]

ثالثا: اهل لغت قایل اند که کلمه "اهل" بر همسر اطلاق نمى‏شود، مگر از باب مجاز [9] و در آیه 73 سوره، هود، گر چه "اهل بیت" بر همسر اطلاق شده است، اما باید گفت که استعمال اعم از حقیقت است و با فرض وجود قرینه، مانعى از اراده معناى مجازى وجود ندارد و در آیه فوق الذکر قرینه بر چنین استعمالى وجود دارد، اما در آیه تطهیر نه تنها بر این مجازیت قرینه‏اى نیست، بلکه قرینه بر خلاف آن وجود دارد. لذاست که ام‏سلمه از پیامبر ( صلی الله علیه و آله و سلم ) بعد از نزول آیه تطهیر سؤال مى‏کند که آیا او هم از اهل بیت است؟ یا از پیامبر ( صلی الله علیه و آله و سلم ) درخواست مى‏کند که او را جزو اهل بیت قرار دهد، [10] در حالى که اگر کلمه "اهل" شامل زن هاى پیامبر مى‏شد سؤال یا درخواست ام‏سلمه بى‏مورد بود.

از همین باب است که زید بن ارقم مى‏گوید: عنوان اهل بیت بر زنان صدق نمى‏کند. [11] ، [12]

رابعا: بر فرض قبول این نکته که معناى لغوى کلمه «اهل بیت» بر همسر انسان اطلاق مى‏گردد، امّا باید گفت: گاهى دلیل در دست داریم که فردى را از این معنا خارج مى‏کند [13] ، نظیر آیه «إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ» [14] که فرزند نوح ( علیه السلام ) را از اهل او به حساب نمى‏آورد [15] ، یا گاهى دلیلى پیدا مى‏شود که فردى را در این امر داخل مى‏سازد، مثل آنچه که در مورد سلمان آمده که حضرت رسول فرمودند: «سلمان منّا اهل البیت» [16] در آیه تطهیر نیز روایات بسیارى در دست است که پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله و سلم ) با فرا خواندن افراد خاصّى به زیر عبا، فقط آنها را اهل بیت خود نامیدند و اجازه نفرمودند که حتّى همسرشان أمّ سلمه، وارد شود [17] .

پس بنا بر این آنچه که در آیه شریفه سوره هود آمده و ضمیر جمع مذکر در مورد همسر حضرت ابراهیم ( علیه السلام ) استعمال شده است نمی تواند دلیل باشد بر اینکه مراد از اهل بیت در آیه تطهیر همسران پیامبران باشد.

[1] «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» احزاب، 33

[2] عده ای اصرار دارند بگویند مراد از اهل بیت در آیه همسران پیامبر اکرم( صلی الله علیه و آله و سلم ) هستند، اینان گفته اند آنچه که از سیاق آیات به دست می آید این است که آیات قبل و بعد همه درباره زنان پیامبر است و معنا ندارد در این میان یک آیه اختصاص به غیر آنان داشته باشد؟ مفسرین زیادی از اهل سنت و شیعه به این گفته، پاسخ داده اند که بصورت مفصل در کتابهای تفسیر بیان شده است.

[3] نمایه: آیه تطهیر، سؤال 1504 (سایت: 1557).

[4] معجزة القرآن، شیخ محمد متولى الشعراوى، ص 9.

[5] نمایه: اختصاص اهل بیت به اصحاب کسا، سؤال 159 (سایت: 1251).

[6] قَالُواْ أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ عَلَیْکمُ‏ْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مجَِّید فرشتگان با او گفتند: آیا از کار خدا عجب دارى؟ (عجب مدار) که رحمت و برکات خدا مخصوص شما اهل بیت است، زیرا خدا بسیار ستوده صفات و بزرگوار است.

[7] أحکام القرآن (الجصاص)، ج‏4، ص: 379 ، جصاص احمد بن على‏، دار احیاء التراث العربى‏، بیروت‏، سال چاپ:( 1405 ق)، تحقیق: محمد صادق قمحاوى‏؛ البحر المحیط فی التفسیر، ج‏6، ص: 185، اندلسى ابو حیان محمد بن یوسف‏، دار الفکر، بیروت‏، 1420 ق‏، تحقیق: صدقی محمد جمیل‏.

[8] ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج‏12، ص: 95، انتشارات فراهانى‏، مکان چاپ: تهران‏، سال چاپ: 1360 ش‏، نوبت چاپ: اول‏، تحقیق: رضا ستوده‏؛ تفسیر تبیان در این باره می گوید: و قوله «اهل البیت» یدل على ان زوجة الرجل تکون من أهل بیته فی- قول الجبائی- و قال غیره إنما جعل سارة من أهل البیت لما کانت بنت، عمه على ما قاله المفسرون. التبیان فی تفسیر القرآن، ج‏6، ص: 35، طوسى محمد بن حسن‏ ناشر: دار احیاء التراث العربى‏ مکان چاپ: بیروت‏.

[9] اهل لغت بین "اهل رجل" و "اهل بیت" او فرق گذاشته‏اند و استعمال اهل بیت را بر زنان از باب مجاز و مسامحه‏گویى مى‏دانند. ر - ک: تاج العروس، ج 1، ص 217؛ لسان العرب، ج 1، ص 38 ؛ مفردات راغب، ص 29. و لذا به مفاد بعضى از روایات پیامبر( صلی الله علیه و آله و سلم ) گرچه ام‏سلمه را از اهل و همسران خود مى‏داند اما نپذیرفتند که از اهل بیت او باشند. ر - ک: سیوطى، الدر المنثور، ج 5، ص 198؛ مشکل الآثار طحاوى، ج 1، ص 334؛ محمد بن جریر، طبرى، جامع البیان، ج 22، ص 7؛ نفحات اللاهوت، ص 84؛ مصطفى بن اسماعیل دمشقى، مرقاة الوصول، ص 106؛ بحار الانوار، ج 35، ص 217 و 228.

[10] ر - ک: تفسیر ابن کثیر، ج 3، ص 485 و 484؛ بحرانى، سید هاشم، غایة المرام.

[11] ابن تیمیه، منهاج السنة، ج 4، ص 21؛ صحیح مسلم، ج 7، ص 123؛ بحار الانوار، ج 35، ص 230 و ج 23، ص 117؛ ابن حجر عسقلانى، الصواعق المحرقه، ص 147 ؛ بحرانى، سید هاشم، البرهان فى تفسیر القرآن، ج 3، ص 324؛ بیاضى عاملى، الصراط المستقیم، ج 1، ص 185؛ شوشترى، قاضى نور الله، احقاق الحق و ابطال الباطل، ملحقات آیت الله مرعشى نجفى، ج 9، ص 323 ؛ اهل بیت در آیه تطهیر، ص 119.

[12] ر.ک: اشراقى و فاضل لنکرانى، اهل بیت، ص 142 - 112. اقتباس از نمایه: اهل بیت ‏( علیه السلام ) در آیه تطهیر سؤال 132 (سایت: 2229).

[13] یعنی هیچ مانعى وجود ندارد که کسانى جزء اهل بیت پیامبرى همچون پیامبر اسلام باشند و بر اثر جدا کردن مکتب خود از نظر معنوى از اهل بیت خارج شوند. نک: تفسیر نمونه، ج‏9، ص: 174.

[14] هود، 46.

[15] پس هنگامى زنان پیامبران از اهل بیت ایشان بشمار مى‏روند که پیرو مکتب و اوامر و نواهى آنان باشند. خواه در حال حیات پیامبران، و یا بعد از رحلت ایشان باشند. نک: تفسیر آسان، ج‏7، ص: 336 ، نجفى خمینى محمد جواد، ناشر: انتشارات اسلامیه‏، مکان چاپ: تهران‏، سال چاپ: 1398 ق، نوبت چاپ: اول‏.

[16] بحار، ج 18، ص 19.

[17] تفسیر نور، ج‏5، ص: 355، قرائتى محسن‏، ناشر: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن‏، مکان چاپ: تهران‏، سال چاپ: 1383 ش‏، نوبت چاپ: یازدهم‏.

آیات مرتبط

سوره هود (73) : قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ ۖ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ ۚ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
سوره الأحزاب (33) : وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَىٰ ۖ وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ۚ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا

T

ارسال نظرات
نظرات حاوی عبارات توهین آمیز منتشر نخواهد شد
نام:
ایمیل:
* نظر: